Мiкола iнфолiякрат

абарончая зброя

братоЎ нашых меншых

вершападобныя замалёўкi

ў трох частках

ЧАСТка  I

 

воIны  ў дАспехах

рэд. 17.03.03

Брэст – 2002

 

ББК 28.681  I57  УДК 639.1(439)   I57 Н. Инфолиократ. Оборонительное оружие братьев наших меньших. Стихообразные зарисовки (этюды) в трёх частях. Часть первая. Воины в доспехах. (На белорусском  языке.) Макет  напечатан на КУВТ “Корвет”, СШ № 23, Брест, 2001-2003.

          В своеобразной форме рассказывается об удивительном разнообразии оборонительных средств и приспособлений, форм и способов поведения у разных групп животных.

Для всех интересующихся флорой и фауной. Книга будит воображение, содержит элементы философичности и публицистичности.  (Адресована широкому кругу читателей: от школьников до пенсионеров, от домохозяек до академиков).

Рецензенты – возможные: (см. последн. ст. 60) 

___к. биолог. н., зав. каф. биологии___

___к. матем. н., дир. института_______

___предс. бр. отделения СП РБ_______

Рэдактары: выдавецтва,_ навуковы…,_

мастацкi…, __тэхнiчны…,__Мастакi…    

Вычытка…   _____________________

 

Пад агульнай рэдакцыяй М. Ф. Гуйдо

 

 

 

© МИНИСТЕРСТВО ОБРАЗОВАНИЯ

РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ,  2002       

© Корнейчук Николай Степанович

© СШ № 23 г. Бреста    

ISBN 985 - ???-001-? 

 

 

Истинный показатель цивилизации – не уровень богатства и не величина городов, не обилие урожая, а облик человека, воспитываемого страной.

Р. У. Эмерсон

 

С каждым веком а то и годом природные катаклизмы становятся всё бледнее и бледнее на фоне последствий так называемой разумной деятельности человека (даже не считая войн). Уже третьеклассники загадывают загадки: «Что за зверь, страшнее всех зверей?». Это ужаснее детских загадок о гробах времен гражданской войны, когда человеческая жизнь обесценивалась почти до нуля: «Деревяный пирожок с мясной начинкой»[1]. Верной ли дорогой идем, господа-товарищи?

Автор

 

 

 

Мы должны всё время ещё и ещё раз предупреждать об опасности; мы можем и должны всеми силами добиваться того, чтобы народы мира и особенно их правительства прониклись сознанием всего ужаса катастрофы, которую они наверняка вызовут, если не изменят своего отношения друг к другу и своего подхода к задаче построения будущего.

 

А. Энштейн

 

 

 

Человек, даже стоящий на самой высокой ступеньке социальной лестницы, ни при каких условиях не вправе окончательно решать судьбу любого, самого незначительного, отдельного вида царства природы, будь то растение или иное живое существо.

 

Автор

 

 

(АД  рэдакцыi цi выдавецтва)

 

Г

 эта першая спроба вершавана пераказаць (амаль што цi не дыдактычная паэма) розныя абарончыя звесткi з жыцця раслiн i жывёл i яшчэ раз нагадаць пра лёс усяго жывога. Можна ўявiць, што такi матэрыял зацiкавiць прыхiльнiкаў не толькi (флоры i фауны) раслiннага i жывёльнага свету, а i беларускага слова. Складнiкамi твора з’яўляюцца як навуковыя крынiцы (Чырвоная кнiга нашай краiны, навукова-папулярныя i энцыклапедычныя выданнi), так i артыкулы з газет i часопiсаў, назiраннi за жывёламi.

 

 Побач з дадатнымi момантамi ў гэтай (своеасаблiва-грунтоўнай) працы, якая мае не толькi iнфармацыйна-пазнавальнае цi фiласофска-публiцыстычнае гучанне, лёгка заўважыць i некаторыя недакладнасцi цi хiбы, але можна спадзявацца, што мастацкая недасканаласць твора цалкам кампенсуецца яго наблiжаннасцю да навуковай дакладнасцi, сучаснай злабадзённасцю. Кнiжкi пра жывёл заўжды цiкавiлi чытачоў рознага ўзросту, а ў наш iнфарматызаваны цi тэхналагiчны век (час) гэта асаблiва тычыцца моладзi.

 

Рэдактар згодны далёка з не ўсiмi думкамi i асаблiвасцямi твора, што i не дзiўна: сучасная карцiна сусвету ўжо мае права на розныя фарбы, не толькi на чырвоныя цi чорныя…

 

У прадмове i ў тэксце небеcпадстаўна ўзгадваюцца раслiны: чалавеку ёсць чаму падвучыцца не толькi ў “братоў нашых меншых”, а i ў раслiн. Безумоўна, узровень выкладання матэрыялу не зусiм роўны: побач з простымi i прывабнымi часткамi  – шэраг складаных, але аўтар добрасумленна называе як прозвiшчы, так i крынiцы, што паспрыяе дапытлiваму чытачу ў набыццi патрэбных ведаў.

 

Гэта толькi трэцяя частка першай палавiны мяркуемай кнiжкi (глядзi ДАДАТАК 4). Цi будуць запатрабаваны наступныя часткi кнiжкi, цi будуць яны надрукаваны – залежыць i ад вашага меркавання, паважаныя чытачы.

 

 

З М Е С Т

 

АМАЛЬ УВОДЗIНЫ, ПАСТСКРЫПТУМ ………………………………………………..48

ПРА КНIЖКI ЗМЕСТ I ПРА ЭФЕКТ ФАРМАЛЬНЫ (дадатковы,  азнавальны)…………………………….……411

ПРА БОЙКI ЖЫВЁЛ………..…..…….……415

ПРА АБАРОНУ I АТАКУ............................ 415

ПРА АБАРОНЧЫЯ БАI................................ 417

ПАСIЎНАЯ БАРОНА................................... 417

АБАРОНА АКТЫЎНАЯ.......................... …418

ВОIНЫ Ў ДаСПЕХАХ (АПРАНУТЫЯ)…..419

БРАНЯНОСЦЫ.............................................. 421

Смаўжы цi слiмакi (“Абскакалi” чалавека)...424

СХАВАЎШЫ ГАЛАВУ I ХВОСТ………….427

БУДАЎНIКI ЧАХОЛЬЧЫКАЎ (ХАТКI-ТРУБКI)………………………….................... 429

КАЛЮЧЫЯ, ПУШЫСТЫЯ (Карыснасць калючак)........................................................... 430

СТРАШЫЦЬ ЦI ХАВАЦЦА?…………....….432

ЯК НЯЧЫСЦIКI ЦI ПРЫВIДЫ (або звычайныя страшыдлы)...................................................... 432

ЗАТОЙВАННЕ       (калi нябачна, то няма).. 435

АСЛУПЯНЕЛЫ............................................... 435

САРАМЛIВЫ ЦI САРАМЯЖЛIВЫ КРАБ.. 438

краб-кравец...................................................... 439

Яшчэ пра крабаў.............................................. 441

ЧАСОВАЯ МАСКIРОЎКА............................ 443

ХАВАЦЦА МАЙСТАР (пра сiмбiёз)............ 443

ПРЫТУЛАК, АБО ЎКРЫЦЦЁ…………...…444

САМАЗАКОПВАННЕ.................................... 446

МУДРАРОТЫЯ............................................... 447

IНШЫЯ НЕЗВЫЧАЙНЫЯ ПРЫТУЛКI....... 449

Пра патомства i iнтэлект (не толькi насякомых)....................................................... 451

Лiтаратура i дадаткi……...…………………………………455

Дадатак 1. Словы, якiя не ўсiм добра знаёмыя............................................................ 456

Дадатак 2. Словы, якiя адсутнiчаюць у Слоўнiку [17]................................................... 457

Дадатак 3. УКАЗАТЕЛЬ БЕЛОРУССКО-РУССКИХ И ЛАТИНСКИХ НАЗВАНИЙ ЖИВОТНЫХ [согласно 15]........................... 457

Дадатак 4. ЗВЕСТКI ПРА IНШЫЯ МАГЧЫМЫЯ ЧАСТКI КНIЖКI.................. 456

 

 Ад  аўтара   У  кнiжцы змяшчаюцца замалёўкi пра дзесяткi прылад i спосабаў абароны жывёл. Значная частка кнiжкi – гэта вершаваны пераказ з навуковых крынiц. (Пра абарончую зброю жывёл i пра бiярытмы – з венгерскага [19, с.3-37], [8, с. 25-28], пра стратэгii размнажэння – з англiйскага [9, с.237-240], пра зброю рэдкiх жывёл – з энцыклапедычных даведнiкаў [15, с.34, 144, 340], [18, с.941]). Некаторыя назiраннi за лёсам i паводзiнамi жывёл зроблены i занатаваны на нашым Палессi (пра буслоў, пра конiкаў, пра каларадскiх жукоў), а некаторыя – прыводзяцца з iншых крынiц (аб раслiнах-драпежнiках, аб дзiкаабразах, аб рэакцыi жывёл на радыяцыю, на мелiярацыю).

Матэрыял групуецца па асноўным абарончым прыёмам i можа быць умоўна падзелены на тры адносна самастойныя часткi (глядзi ДАДАТАК 4).

 Перад вамi першая частка. Аўтар цалкам падзяляе думку, што кожны павiныен займацца той справай, якая менавiта ў яго найлепш атрымлiваецца, таму просiць прабачэння за магчымыя хiбы i будзе вельмi ўдзячны за ўсе заўвагi.

Дзякую: родным i блiзкiм, сябрам i  супрацоўнiкам, якiя асаблiва настойлiва прапаноўвалi “не заниматься ерундой, а тем более на нерусском языке”, што давала дадатковы стымул у працы i значна дапамагло вызначыць мову;

Я ни грана не против России:

Два из трёх там умерли брата.

Но я против “мовы” бессилья.

Стих этот – памяти их и матери;

настаўнiкам i прадстаўнiкам прафесарска-выкладчыцкага саставу, выканаўцам i кiраўнiкам, якiя праявiлi асабiстую зацiкаўленасць у далейшым лёсе гэтай кнiжкi, жартам i ўсур’ёз падтрымлiвалi словам, справай i матэрыялам (пачынаючы з паперы), не лiчылi марнай тратай часу азнаямленне са зместам твора “пописывающего философа, замахнувшегося на дидактческую поэму”, дзякуючы чаму колькасць недакладнасцей цi хiбаў значна паменшылася;

усiм знаёмым чытачам (вучням i выпускнiкам, студэнтам- практыкантам i iнтэрнам, супрацоўнiкам берасцейскiх бальнiц, ТМА-4, трускавецкага ДНИПРО-БЕСКIД), якiя праявiлi зацiкаўленасць да рыфмаваных радкоў аўтара. Без такой зацiкаўленасцi аб з’яўленнi падобнага твора не магло б быць i гаворкi.

На думку аўтара, кожнаму чалавеку, якую б пасаду ён не займаў, ёсць чаму падвучыцца не толькi ў жывёл, (“Устроил с ясным умыслом Всевышний в нас родственное сходство со скотом: когда народ безмолвствует излишне…”. И. Губерман. БК № 43, октябрь 2002 г.), а, нават, i ў раслiн. Так студэнт бiяфака [11] пiсаў: “Пора бы человеку, т.е. нам с вами, не мнить себя покорителем природы. Вспомните-ка лучше слова Маршака:

Человек – хоть будь он трижды гением –

Остается мыслящим растением.

С ним в родстве деревья и трава,

Не стыдитесь этого родства”.     

Аўтар.        23.02.02, г. Брэст, т.43-04-23

http://www.infoliokrat.narod.ru/

 infolio1@narod.ru  (infolio@tut.by)

З весткi аб аўтары: Карнейчук Мiкалай Сцяпанавiч, настаўнiк iнфарматыкi, г.н. 1950, пасля Вавулiцкай васьмiгодкi з 1965 г. працаваў у калгасе, пасля Гутаўскай СШ –у в. Гута (мелiяратарам Iванаўскай ПМК), у в. Рэвяцiчы Бярозаўскага раёна (электрыкам Брэсцкага БУ-1), пасля тэрмiновай службы (1968-1970 гг.) скончыў у 1975 г. БДУ па спецыяльнасцi радыёфiзiка i электронiка, працаваў iнжынерам-канструктарам БЭМЗ, з красавiка 1992, да верасня 1992 г.– беспрацоўны. Мае 6 публiкацый: 2 праспекты (ЕС-9024, ФПГ-02), 2 заяўкi на вынаходнiцтва («Шыфратар», «Тэлеграф-аўтамат”), публiкацыi ў матэрыялах ВНУ (гiпатэтычная тэорыя iнфолiякратнасцi– унiверсальная метадалогiя, iнфолiякратная карцiна сусвету– IКС), асобныя артыкулы i радкi– ў абласной i гарадскiх газетах.

АМАЛЬ УВОДЗIНЫ  i  ПАСТСКРЫПТУМ (бацькам i дзецям)

Перш, як кнiжку пачынаў,

“Кнiгазнаўства” прачытаў:

Пра лiст i рубрыкацыю,

Пра спецыфiкацыю…[20, c.101]

Тэрмiны тэмы, адмысловасць,

Агляд крынiц, абгрунтаванне,

Акадэмiчнасць, навуковасць,

Дакладнасць дадзенных, пiсьмо…

Каму патрэбна ўсё…”яно”?

Кажуць “здаровым, працавiтым

Лепш чым багатым, хваравiтым”,

Ды кавалеры i дзяўчаты

Марамi iншымi заняты:

“Где нахаляву денег взять,

Побольше как? Попроще?

Невеста каждая и зять

Всегда об этом ропщут”…

 

Цi ў гэтым сэнс жыцця адзiны?

(Жонку сяброўка запытала:

Карысць якую атрымала

Ты з “паэта” пiсанiны?).

 

За школьнай партай нам казалi:

«Не багацце душу кормiць”…

Цi не таму потым кiдалi

Хлеб духоўны ў яму-жорны?

 

Тит.лист,[20, с.532]. Введение,[20,c.101] начальная часть произвед. ориент. читателя в дальнейш. изложен., подгот. к усвоен. основного текста. Может предст. собой кратк. историч. очерк, гот. читат. к пониманию совр. сост. пробл., явления; изложение исходных понят. и раскрытие основн. терминологии, обзор вглядов, лит. источников или эксперим. данных. Обоснование постан. и разработки данной темы. См. также Вступительная статья.[20, с.122]. Раскрывает значение книги в целом, её связь с современностью, дает ей краткую оценку; сведения об авторе, характеристику. осн. этапов его творчества.

 

Мы ганарылiся панаваннем

Над светам раслiнным i жывёльным

Ад мелiярацый-хiмiзацый

Чакалi мудрых махiнацый

Дзеля лепшых шчасця-долi…

 

Мо колькасць грошай або сала

Мэтай жыцця адзiнай стала,

Ну а турботы пра дзяцей

Сваiх, чужых – не сэнс падзей?

 

Хто так умее разважаць,

Тым варта час не марнаваць,

Можна “ПАСТСКРЫПТУМ” пачытаць,–

А кнiжку –нават не гартаць.

 

Люди  не понимают друг друга не потому что не могут понять, а потому что не хотят принять точку зрения собеседника. (Пекелис, Кибернетика). Обмен мнениями – это навязывание своего мнения. (Сын, 9 кл.)

 

ПАСТСКРЫПТУМ

Чаму жывёлы ўсе, раслiны,

Рэчка, лес цi горы, мора,

Луг, балота, гай павiны

Задавальняць таго, каторы

З Вялiкай лiтары завецца

I кiраваць упарта пнецца?

(Асушаючы балоты

Атручваць газам цi азотам,

Цi чым iнш, што нi вазьмi,

Усё жывое на Зямлi?)

 

Раней, калi квiтнеў Саюз…

Iдэалогiя – не друз…

Рэспублiк тых усiх “уводзiны”

Ў мазгi заўжды адно “ўводзiлi”:

“будаўнiкоў” сваiх шкадуем,

да камунiзму ўсе прастуем…

 

Послесловие [20,с.432], элемент справочного аппарата книги, помещается за основным текстом произведения. П. дает дополнительные сведения об авторе или его произведении. Может быть авторским или издательским. См. также Предисловие [20, с.425]. Вводный текст, предваряющ. изл. осн. материала.

 

Свет шчаслiвы будавалi –

Жывёлы ж гэтага не зналi…

Пазней – i людзi зразумелi,

Як iх i што яны “И М Е Л И”!

 

Хто з гультайства, хто – з адчаем

Кнiгу Чырвоную гартае,

(Нават, – бывае, – спачувае…),

Хто ж пра яе – зусiм не знае…

 

Калi хто хiбы заўважае –

Выбачайце, калi ласка!

Няхай вам кнiжка нагадае

Берасцейца – класiка:

 

“Адчынiлiся глухiя дзверы

з нематы, пакуль што – у бязвер’е.

Я ў Чырвоную кнiгу

занесцi прашу     першай –

Чалавечую Душу”. [12, c.134]

 

По страницам Красной книги. Животные: Энцикл. Справ. /БелСЭ; Редкол.:Дисько Н. А., Малашевич Е.В., Шамякин И.П. (гл.ред.) и др., под общей ред. ак. АН БССР Л. М. Сущени, Мн.: БелСЭ, 1987.

 

ПРА КНIЖКI ЗМЕСТ I ЭФЕКТ ФАРМАЛЬНЫ (дадатковы, пазнавальны)

Час iдзе, жыццё сталее,

То дабрэе, то чарсцвее...

Жывёльны свет, бы чалавечы:

Суiснуе ў бойках вечна.

У гэтай кнiжцы-замалёўцы

Размова пойдзе пра жывёл,

Пра рознiцу ў афарбоўцы,

Прылады, кожны што знайшоў.

Барацьба за iснаванне

Са старажытнейшых часоў

Прывяла да ўзнiкнення

Прылад розных у жывёл.

 

Повседневная жизнедеятельность животных определяется в основном инстинктом добычи пищи и лишь перодически инстинктом продления рода. [19, с.3]

 

Мець iх жывёле не пашкодзiць,

Iх прызначэнне  – абарона,

Мiж iх – рэакцыя паводзiн,

Яна  – крынiца забабонаў.

 

Ёсць уменне палявання

З шмат чаго выкарыстаннем:

Электрычнасцi, атруты,

Крылаў, кiпцюроў цi дзюбы...

Ёсць даспехi, умацаваннi,

Ёсць укрыццё, прыстасаваннi,

Адпуджванне ёсць, агрызанне,

Затойванне i замiранне,

Ёсць незвычайныя  прытулкi,

Ёсць спосаб лоўкi маскiроўкi,

Панцыр ёсць – зубастым мулкi,

Ёсць iншае «абсталяванне»…

 

Тут чаго толькi не знойдзеш!

Колер, форму, значнасць паводзiн:

Як уцякаць, як "здачы даць",

Як пiсталетам-кветкаю “страляць”...

Оружие, согласно толковому словарю, – это “средство, служащее для нападения или защиты и пригодное для нанесения ран или убийства живых особей”. В первый момент под оружием любой из нас понимает какое-либо реальное боевое приспособление. Вопреки этому в животном мире оружием следует считать все те способности, а также формы поведения, которые могут быть средством нападения или защиты. [19, с.3]

 

У кнiжцы што чытач шукае?

–Звычайна ўсё, чаго не мае,

Зрэдку такое,– што губляе,

Чаго для шчасця не хапае…

Цi з кнiжкi ёсць чым “пажывiцца»,

(Каб цiкавей было вучыцца,

Больш новага ўсведамляць),

Вам – чытачам – i меркаваць.

 

ПРА ЭФЕКТ ФАРМАЛЬНЫ (дадатковы, пазнавальны)

Усiх усё на гэтым свеце

Цiкавiць крышку, забаўляе.

I дарослыя i дзецi

Ведаць хочуць, што не знаюць.

Сэнс дыдактычны сiлу мае –

Значна форму вызначае:

Тут навукова-дасканальны

Аповед крышку забаўляльны.

 

Пра зброю жывёл занатаваны

Няпоўны цi грунтоўны пераказ,–

Амаль канспект (ды вершаваны !) –

З рускага, венгерскага для вас.

 

Пры вершаваным пераказе

Не абыйсцiся без пачуцця,

Што ўсё ў жывёл "у нейкiм разе" –

Адбiтак-злепак з нас, з жыцця.

 

Абмаляваць каб чалавека

Цi ахарактарызаваць,

Стала прывычна ўсiм с прадвеку

Яго з жывёлай параўнаць:

 

Змей – то мудры, празарлiвы;

Вярблюд –упарты працалюб;

Верабейчык –палахлiвы;

Лебедзь –лепшы адналюб.

 

Не вельмi ўсё арыгiнальна,

Цi мастацка дасканальна, 

Ды шмат што будзе пазнавальным,

 

Наши дети – в известном смысле копируют нас самих. Мы, люди,– дети природы… Важнейшие царства природы – растения и животные… Мать 2-хлетнему сыну: ––Насвинячил, как поросёнок…

–Мама. А у поло- сёнка кто мама?

Автор – сын.

 

Або, нават, павучальным...

Канкрэтна, з гумарам, маркотна,

Вытанчана цi праставата

Абмаляваны эпiзоды «пра прыроду»,

Без аўтарскiх пачуццяў “модных”.

 

 У жывёл ёсць i не мала

 “Спецыялiзацыi”,

 

"Вобразнасцi" матэрыялу,

 

Нават тыпiзацыi.

 

 

 

Дарэчы, чалавек, бывае,

 

Горш жывёлы выглядае –

 

Загадка гэта падцвярджае,

 

Якая выгляд такi мае:

 

 

 

«Что за зверь, зверей всех хуже?»

 

Гэтак вучнi загадалi

 

I ў класе трэцiм адказалi –

 

ЧАЛАВЕК. Хiба ж не слушна:

 

“Устами  младенца глаголет истина?”, а как считает читатель?    Автор

 

 

 

Жывёл ён здольны вынiшчаць –

 

Смачных цi прыгожых –

 

Цi з-за забавы паляваць,

 

А людзей – не шкадаваць,

 

Якiх лiчыць варожымi…

 

(Нават не варожых!)

 

 

 

Чытач шаноўны! Заклiкаю,

 

Калi ласка, параўнаем

 

Пра бежанцаў рэкламны ролiк

 

I словы Скарыны, пра ролю

 

Ў жыццi звяроў –“ямы своя”,

 

У жыццi птушак–«гнезда своя»,

 

У жыццi рыб – «вiры своя”…

 

 

 

Вобраз iстот,– то рэчаiснасць,–

 

Мабыць не вельмi выхаваўчы,

 

Камунiкатыўна-эстэтычны.

 

Што зробiш,– iх такая “личность”.

 

Понеже от прирождения звери, ходящие в пустыне, знают ямы своя; птицы, летающие по воздуху, ведають гнезда своя; рыбы, плавающие по морю и в реках, чують виры своя; пчелы и тым подобная боронять ульев своих,– тако ж и люди, игде зародилися и ускормлены суть по Бозе, к тому месту великую ласку имають.

 

Франциск Скорына

 

 

 

Нязграбнасць сiнтаксiсу, мовы,

 

Так цi iнакш што iснуе,

 

Гэтай тэме адмысловай

 

Сваю змястоўнасць надае.

 

 

 

Мо сiнтаксiс i мова верша,

 

Страфа, рытмiка i рыфмы,

 

Цi гукапiс – не самы лепшы.

 

Аўтар – не паэтычны "мытнiк",

 

 

 

Як i не Цiт Лукрэцый Кар,

 

Што апiсаў "прыроду рэчаў".

 

Ёсць у жывёл свой "iмпэт",

 

"жар" –

 

Чалавечы, чалавечны.[7,с.428]

 

Калi ж (вучоны) выдатнiк, не гультай

 

Кнiжку прачытае,

 

То найгалоўнейшы "навар"–

 

Роздум – гэта вызначае.

 

 

 

Каб хапiла толькi сiл,

 

Бо недакладнасцi i хiбы,

 

Узмацнiць бывае трэба,

 

(Гляньце «Слоўнiк паэтычны”,

 

пра выяўленчыя задачы),

 

[16,с.24]

 

Як адзначаў Гiлевiч Нiл,

 

Калi «па тэме» ёсць iх значнасць:

 

 

 

"Нiчаво,

 

Што непiсьменна,

 

Для дашкольнiкаў

 

Сайдзёць.

 

Дый рэдактар,

 

Несумненна,

 

Там, дзе трэба,

 

Давядзёць."

 

 

 

 

 

Лукреций (Lucretius)  Тит Лукреций Кар, рим.поэт и философ, материалист, I в.до н.э. Дидактическая поэма «О природе вещей» [18, с. 729]

 

Чалавечы (якi мае адносiны да чалавека; уласцiвы чалавеку, такi, як трэба; сiнонiмы: належны, добры), чалавечны (уважлiвы, спагадлiвы, чулы, душэўны; сiнонiм: гуманны) –паронiмы [7,с.428]

 

Зрэшты гэта адносiцца да ўсёй Л.П.(Лексiка паэты`чная- аўт/рэд.) У вершы могуць ужывацца нават граматычна няправiльныя формы, але сама гэта няправiльнасць павiна быць абумоўлена пэўнымi выяўленчымi задачамi.…

 

У гэтых радках Н.Гiлевiча ажно тры словы не падначальваюцца лiтаратурнай норме (нiчаво, сайдзёць, давядзёць). Але гэта зусiм не сведчыць пра нiзкую моўную культуру паэта. Якраз наадварот! [16,с.24]

 

 

 

ПРА БОЙКI ЖЫВЁЛ

 

 

Бойкi розныя бываюць,

 

Нават дзецi гэта знаюць.

 

Ёсць бойкi каб павыхваляцца–

 

Ад боек тых лепш ухiляцца.

 

 

 

Ёсць бойкi дзе трэба старацца:

 

Сярод жывёл –  дзеля яды.

 

Усiм iм трэба ж  сiлкавацца.

 

Ахвярам боек– шмат бяды

 

 

 

Ёсць бойкi больш-менш дзельныя,

 

Сярод такiх – вясельныя:

 

Бойкi жывёл прычыну маюць, –

 

Без прычыны не бываюць[1].

 

Удакладнiць, дарэчы, варта:

 

Жывёлы не гуляюць у карты,

 

Iм не ўласцiвы тэрарызм

 

Цi iдэйны фанатызм–

 

Шавiнiзм або марксiзм,

 

Альбо фундаменталiзм.[1]

 

 

 

Каб у бойках тых жывым застацца,

 

Трэба добра завiхацца.

 

Знаюць нават лайдакi:

 

 

 

По своему характеру борьба за жизнь, существование и за добычу резко отличается от сражений за самку и за обладание ею. Драка самцов чаще всего сводится к показному бою, демонстрации силы, запугиванию и устрашению соперника, а не к его уничтожению.

 

Борьба за существование и выживание – это общераспространенное явление в мире живой природы: ни одно животное не остается за ее пределами. [19, с.3]

 

 

 

У розных  бойках(боек)– два бакi.

 

ПРА АБАРОНУ I АТАКУ

 

 

 

 

Баi жывёл, як i ў людзей,

 

Два маюць процiлеглых знакi:

 

То абарона, то атака, –

 

Iншых там няма падзей.

 

 …всех животных можно …разделить …на …убивающих..

 

и представляющих  добычу.[19,с.4]

 

 

 

 

 

Кожны бой – рознабаковы,

 

 

 

Нават просты – адмысловы:

 

То пераможца, то ўцякач,

 

Калi без шанцаў – хоць ты плач!

 

 

 

Але амаль заўсёды зброя

 

Вырашае бойкi вынiк,

 

Перамагчы ў бойцы з ёю

 

Лягчэй жывёле цi раслiне.

 

Жыццё раслiн хто вывучаў   Унiклiва, дакладна, скрупулёзна, Той не аднойчы заўважаў Наколькi падабенства ў нас сур’ёзна: Ёсць садружнасць, «аптымiзм,  песiмiзм”, паразiтызм, Барацьба за iснаванне, Росквiт або вымiранне…

 

 

 

Во время боя роли неоднократно меняются: нападающий становится жертвой, преследователь спасается бегством; не имевший, казалось бы, никаких шансов оказывается победителем…[19,с.3]

 

 

 

Жыццё раслiн таксама мае

 

Цiкавых выпадкаў нямала.

 

(Той, хто хоча, пачытае,

 

што iм жыццё наканавала).

 

 

 

Раслiны ёсць – жывёл з’ядаюць,

 

Так, як Сяргей (суседзе) сала!

 

 

 

Раслiны тыя пасткi маюць[11, с.14]

 

I стрававальныя ферменты,

 

Што насякомых раскладаюць

 

На засваяльныя фрагменты.

 

 

 

Узгадаем тут, чытач, з табою,

 

Што ў тлумачальным слоўнiку

 

Занатавана так пра зброю:

 

То сродак пешым, коннiку.[18 с.941]

 

 

 

 

 

Са зброяй больш жывёле шанец

 

Пры нападзе, абароне:

 

Зброяй можна моцна ранiць,

 

Або забiць, у баi, да скону.

 

Звычайна кожны з нас мяркуе:

 

Зброя – прылада баявая.

 

Ганiцель цi ўцякач адчуе,

 

Сiла цi моц яе якая.

 

Росянка, род многолетних насекомоядных трав сем. росянковых. Железистые волоски листьев выделяют липкую жидкость для улавливания и переваривания насекомых. … в СССР 4 вида. [18, с.1142] Оружие, общее название устройств и средств, применяемых для уничтожения живой силы противника, его техники и сооружений. … Различают индивидуальное  и групповое оружие. [18, с.941]

 

 

 

Сiла цi моц яе якая.

 

Зброi ж тычацца  прывычкi,

 

Здольнасцi, формы паводзiн,

 

Што скарыстаць iстота рада

 

Для абароны цi нападу.

 

ПРА АБАРОНЧЫЯ БАI

 

 

Большасць жывёл жыццi ў сваiм

 

Мае характар мiрны,

 

Але з драпежнiкам, з чужым–

 

(Калi на iх хто нападзе),

 

Яны бароняцца актыўна.

 

 

 

Цiкава што пры нападаннi

 

Дзеянняў мала баявых:

 

Праследаванне, забiванне

 

I больш няма анiякiх.

 

Абарона ж больш шматгранна,

 

Вытанчана, разнастайна.

 

Абаронца знае “з рання”

 

Мноства прыёмаў незвычайных.

 

 

 

Ён мае зброю ад таго,

 

Хто са зброяй нападае.

 

Калi ж не мае, то ўцякае,   

 

Або падманвае яго.

 

 

 

Значна больш, чым агрэсiўных,

 

Сярод жывёл лагодных, мiрных,

 

Таму, дарэчы, i не дзiўна,

 

Шмат абаронцаў ёсць пасiўных.

 

ПАСIЎНАЯ АБАРОНА

Два спосабы пасiўнай абароны Пашыраны, здаўна вядомы:

 

Большинство животных в

 

течение большей части своей жизни обладают мирным харак тером, и если на них совершается нападение, они защищаются пассивно или активно. Стоит проследить, насколько защита как способ боевых действий многограннее и разнообразнее, чем нападение, которое по существу состоит из атаки, преследования и убиения добычи. (Не только: засады, ловушки, поиск… прим. авт.) У животных, вынужденных защищаться, формируется эффективное оружие в противовес оружию нападающего. … Например, если канюк набрасывается на полевую мышь и хватает её, то об оборонительном бое не может быть и речи, поскольку единственным шансом маленькой мыши сохранить жизнь является паническое бегство, если у неё вообще хватит на это времени.[19, с.5]

 

 

 

 

 

 

 

Спосаб першы – маскiравацца, Спосаб другi – за штось схавацца.

 

 

 

Ахвяры ўмеюць з той нагоды,

 

Бо навучылiся ад прыроды,

 

З асяроддзем ушчэнт злiвацца,

 

Цi пад жывое падрабляцца.

 

 

 

Умеюць гэта так рабiць,–

 

Так шчыра замаскiравацца, –

 

Што iх драпежнiк можа не забiць:

 

Ёсць шанец незаўважаным застацца.

 

 

 

Усiм ахвярам вельмi лоўка

 

Дапамагае афарбоўка,

 

Няхай i не шыкоўная,

 

Але заўжды – ахоўная.

 

 

 

Яшчэ зброяй лiчым панцыр –

 

Знаёмы ўсiм "жывёлазнаўцам" –

 

Ён у жывёл заўжды з сабою.

 

Вядома, праўда, i другое:

 

 

 

Цяжка ў жыццi таму, хто мiрны,

 

Хто баронiцца пасiўна,

 

Вось у прыродзе – i не дзiўна,–

 

Шмат абаронцаў ёсць актыўных.

 

АБАРОНА АКТЫЎНАЯ

 

 

Актыўны абаронца той,

 

Якi для зберажэння жыцця,

 

Агрэсару ў адказ вядзе свой бой –

 

Ён мае чым i ведае, як бiцца.

 

Оружие защиты формируется в течение длительного времени путем естественного отбора.

 

При пассивной защите животное полагается на унаследованные им способности : с помощью своей окраски сливается с окружающей природой, ”подражает” живым или неодушевленным предметам или же прячется за панцирем, обеспечивающим необходимую защиту.

 

[19, с.5]

 

Однако известно много и таких способов защиты, когда подвергшийся нападению вынуждает нападающего прекратить бой, поранив последнего, а иногда может его даже убить. Этот вид защиты близок к такому бою, когда само животное на вид пасивно, но его оружие и свойства, служащие для захвата добычи, чрезвычайно опасны.

 

 

 

 

 

Выкарыстоўвае ён смела

 

 

 

Тыя часткi свайго цела,

 

Што больш-менш прыстасавалiся,

 

Бо ў абароне прымянялiся.

 

 

 

У мностве ланцужкоў жывёл

 

Прырода i такiя мае,

 

У якiх драпежнiк, цi ўладар,

 

Сам у лапы iншым пападае.

 

(Ролю ахвяры сам iграе).

 

 

 

Для прыкладу ўзгадаем тут такi:

 

Лiсы, зайцы i ваўкi.

 

Лiс – зайцам паляўнiчы лоўкi,

 

Павiнен сам  уцякаць ад воўка!

 

 

 

У абароне з века скону

 

Здольнасць з’явiлася ўцякаць,

 

Як i спосаб вытанчоны

 

Ўмець заўжды лёгка знiкаць.

 

 

 

Яшчэ нам давядзецца пагадзiцца,

 

Што ёсць i даўняе

 

ўменне прытаiцца.

 

Калi ж жывёла гэтых спосабаў

 

не мае,

 

То iншы спосаб абароны набывае.

 

Спосаб кожны – спецыфiчны,

 

Здаецца нават нам лагiчным:

 

Жывёла быццам добра знае,

 

Што лепш жыццё ёй зберагае.

 

ВОIНЫ Ў ДАСПЕХАХ (АПРАНУТЫЯ)

 

У прыродзе ўсё як трэба:

 

У вадзе, лясах, у глебе.

 

 

 

Различные пищевые цепи животных, населяющих данное жизненное пространство, а точнее, живущих рядом друг с другом, многообразно перекрещиваются. Травоядные газели и антилопы – объекты нападения для льва, но и царь зверей удирает, почувствовав запах человека. Лисы охотятся на зайцев, но убегают от волков. …[19, с.6]

 

Проанализировав наиболее известные средства защиты в процессе их развития, можно утверждать, что первой стала формироваться у животных способность быстро убегать от опасности. В этом случае животное не раздумывает и не защищается, а просто спасает свою жизнь. … Рано сформировался у животных такой способ боевых действий, как умение затаиваться

 

 

 

 

 

 

Сярод жывёл ёсць i такiя,.

 

Што быццам танкi баявыя.

 

Без ракавiны, панцыра, шчыта

 

(Для бяспекi фiзiчнай, хiмiчнай),

 

Ад галавы да самага хваста –

 

Жывёла – "танк", не сiмпатычны!

 

 

Браняносец у кальчузе   

 

Цiкавае тварыць

 

прыродзе не абрыдла:

 

Чахольчыкi, калючкi

 

 цi "страшыдлы"...

 

Валоссе, вострыя iголкi,

 

Покрыў атрутны – вось дык

 

"не колкi"!

 

Ёсць дзiва дзiўнае на свеце

 

З якiм гуляюць нават дзецi:

 

Цi ж не цiкавiць хоць кагосьцi

 

Змяя, пакрытая ўся поўсцю?[2, c.97]

 

А птушак “панцыр”– апярэнне?

 

Хiба ж не выклiча здзiўленне

 

Ў недасведчаных людзей,

 

Ажыццяўляе як кармленне

 

Вадзяны дрозд (шпак)-верабей?

 

Як корм аляпка здабывае,–

 

Спакойна ходзiць пад вадой,

 

Бегае i плавае,

 

Цi метраў 20 “пралятае”.[15, с.212]

 

(Даволi светлай выглядае,

 

Внешний покров животных чрезвычайно разнообразен. У некоторых из них кожа своебразно утолщается, образуя панцирь, или щит. Эти живые “танки” бросают вызов клыкам и когтям хищников, можно объединить в несколько групп в зависимости от того, из какого материала образован их телесный покров.

 

Их утолщенный внешний покров – хитин – чрезвычайно удобное оружие защиты, так как он не только крепок и эластичен,

 

но и способен восстанавливаться в случае повреждения. …[19, с.7]

 

Птица-водолаз …  Под водой оляпка может плавать, бегать (до 20 м), а также совершать своеобразный подводный полёт. [15, с.215]

 

…оляпка, которую в старинных изданиях называют водяным дроздом, водяным скворцом и даже водяным воробьём.

 

 

 

Бо паветра пузыркi

 

Да пер’я-тлушчу прылiпаюць),

 

Арнiтолаг польскi Ян

 

Сакалоўскi так сказаў:

 

“Калi ў горы выязджаю,

 

Я ўпэўнены – спаткаю,

 

Птушку пеўчую такую,

 

Што нырае быццам качка,

 

Па каменнi жабай скача,

 

А яе песенька гучыць

 

Так, як ручаёк журчыць!”[15,с.213]

 

Жывёлы многа чаго маюць,

 

Што ўсё жыццё з сабой цягаюць,

 

Цi вырастаюць – то скiдаюць,

 

Альбо на новае змяняюць.

 

БРАНЯНОСЦЫ

 

Ракi, насякомыя гуляюць у "бранi": Iх покрыў знешнi– значнай таўшчынi,

 

и о которой известный польский орнитолог Ян Соколовский сказал так: “Всякий раз выезжая в горы, заранее уверен, что увижу эту единственную в своём роде певчую птичку, которая, как утка, ныряет, прыгает по камням, как лягушка, а поёт, как журчащий ручеёк”

 

Вода в местах обитания аляпок должна быть кристально чистой, иначе они сразу же покидают этот водоём, … [15, с.214]

 

 

 

Называецца – хiцiн.

 

Цвёрды ён, практычны:

 

Не толькi моцны – крышку эластычны!

 

Ён здольны самааднаўляцца,

 

Шкiлетам знешнiм жа з'яўляцца,

 

У драпежнiкаў –танчэйшы,

 

Лепш з iм нападаць – лягчэйшы.

 

Звычайна покрыў мае два слаi:

 

Слой унутраны i знешнi,

 

Апошнi дзелiцца яшчэ на 3 слаi,–

 

Iх роля розная, канешне.

 

Слой першы ў iх– цэментны,

 

Але ён мае i пiгменты.

 

А слой  другi – ужо васкавы,

 

Раки и насекомые передвигаются одетыми в броню. …

 

По существу, хитиновый панцирь является внешним скелетом животных.

 

Внешний скелет животного по сравнению с его массой и длиной тела приблизительно такой же

 

 

 

Ён таксама  не жывы.

 

Хоць не жывы, ды "дах" выдатны,

 

 

 

Бо да  выпарвання надатны,

 

Здатны вiльгаць прапускаць,

 

Ад сонца i вады засцерагаць:

 

Каб лепей пераносiць суш пустэчы

 

Каб у вадзе не прамачыцца (размачыцца).

 

Трэцi слой – ёсць шкiлет знешнi,

 

Багаты на азот не так, як першы,

 

З-за эластычнасцi i таўшчынi

 

Ён i iграе роль "бранi".

 

Як iдэальнае "адзенне" –

 

Панцыр з хiцiну – узбраенне.

 

Ды вось бяда членiстаногiм:

 

Ён не расце як iншых рогi.

 

З яго жывёла вырастае,

 

Як вырастае, то й скiдае.

 

Пакуль не нарастае панцыр новы

 

Жывёлам цяжка без аховы.

 

Такiя хаткi з сабой носяць

 

Краб-этуза, краб шчытаносец.

 

 

Краб-этуза, краб-шчытаносец.

 

Калi разгледзець iх блiжэй,

 

Выгляд усiх – яшчэ страшней.

 

толщины, как костюм у водолаза, работающего  на большой глубине. …

 

У хищников толщина панциря всегда меньше, они нападают в “легких доспехах”.

 

Хитиновый панцирь состоит из двух слоев, причем внешний можно разделить ещё на три слоя. Самый верхний слой очень твердый, устойчивый к износу, так называемый цементный: он как правило, содержит красящие вещества (пигменты). Второй слой состоит большей частью из воска, играющего важную роль в регулировании испарений. Благодаря этому слою некоторые виды насекомых прекрасно переносят сухость пустынь, а панцир у видов, оби-тающих в воде, не промокает. Третий слой выполняет функцию наружного скелета. Под ним находится внутренний слой, состоящий из вещества, богатого азотом, и выпол- няющий основную

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Узгадаеш тут адразу

 

Чаго каштуюць адны назвы:

 

 

 

(Глядзi на вокладцы апошняй:)

 

Жук-насарог, жукi-аленi[15, с.86].

 

(Няхай з рогам, ды няшкодны.

 

Лёс такiх заўжды быў бедны:

 

На свеце ўсё iх меней-меней!).

 

 

 

Зазначым, з панцырам з хiцiну,

 

Не саўладаць драпежным рыбам:

 

З акаймаваным плывунцом

 

I  з вялiкiм вадалюбам.

 

 

Жук-алень

 

Уласцiвасць панцыру не шкодную

 

не ўбачыш нават зблiзку:

 

Ракападобныя глыбокаводныя,

 

Паспяхова пазбягаюць,–

 

Няхай гэтага не знаюць –

 

Гiдрастатычнага цiску.

 

 

 

Не замiнае панцыр i тады,

 

Калi жывёла адчувае небяспеку,

 

Бо ўспрымае ваганнi вады,

 

Што цяжка нават чалавеку!

 

функцию по защите животного благодаря толщине и эластичности.

 

Хитиновый панцирь животного – это идеальная защитная одежда. …Во время сбрасывания панциря жизнь животного подвергается опасности, …насекомые и раки  выглядят устрашающе. Особенно воинственный вид имеет жук-носорог. Не менее воинственный вид и у абсолютно безвредного, но, к сожалению, все реже встречающегося жука-оленя. … Из-за твердого панциря не могут справиться с водолюбом большим и плавунцом окаймленным их противники – хищные рыбы. … Великолепным средством защиты служит и хитиновый панцирь ракообразных.

 

… поскольку панцирь предохраняет их от  значительного гидростатического давления… оценивает нападающего по колебаниям воды

 

 

 

Смаўжы цi слiмакi (“Абскакалi” чалавека)

 

 

У жывёльным свеце (лiчым) нормай,

 

Што ракавiны большасцi смаўжоў,

 

Надзвычай разнастайныя па форме,

 

Як i двустворкавых жа слiмакоў.

 

 

 

Ракавiны смаўжоў цi слiмакоў –

 

Адна цудоўней чым другая.

 

Створка iх вапнавая мае

 

Моц. Ад драпежнiкаў спасае.

 

 

 

У двустворкавых малюскаў,

 

З дапамогай мышцаў,

 

(Як мышца скарачаецца)

 

Ракавiна зачыняецца

 

Без шчылiны вузкай.

 

 

 

Вусце ракавiн адкрыта,

 

Ды як бутэльку коркам,

 

Слiмак вусце закрывае

 

Вапнаваю створкай.

 

 

 

Слiмак як зачыняецца,

 

Яго драпежнiк не даб'ецца,

 

Як нi завiхаецца,–

 

Да смаўжа не дабярэцца.

 

 

 

У астатнiм слiмакi,

 

(Лёс далейшы iх такi),

 

Як драпежнiк не зламае

 

Ракавiну моцную,

 

Спадзяюцца, дзiвакi,

 

 Што нiхто з iх не загiне,

 

Што драпежнiк iх пакiне.

 

Раковины моллюсков чрезвычайно разнообразны по форме и толщине стенок. Раковины улиток– по форме и рисунку одна прекрасней другой – прочностью своих известковых стен предоставляют своим владельцам … защиту. …раковины с помощью запирательной мышцы плотно притягиваются друг к другу. Устье раковин у большинства улиток открыто и тем самым легко доступно для хищников. Однако природа создала и другую конструкциию: после втягивания улитки в раковину устье закрывается известковой створкой или же открытым остается настолько узкое отверстие, что противник не может добраться через него до тела владельца раковины. В остальном улитка полагается на толщину своей раковины и бессилие нападающего. Если нападающий не может взломать

 

 

 

 

 

Жыццё ж працяг такi тут мае:

 

Драпежнiкi часта чакаюць,

 

Як пiльнасць слiмакi змяншаюць,–

 

Тады смаўжоў тых i з’ядаюць.

 

Агульнавядома, што кулiк-сарока,

 

[

 

(Як сарока – белабокi) 15, с.144]

 

Вусцем уверх варочае

 

Ракавiны тыя, калi выкарчоўвае

 

З намаганнямi, не лёгка,

 

На абед сабе спажыву:

 

Смаўжа цi слiмака.

 

 

 

Ракавiна абараняе,               

 

Не толькi тым, што моцная,–

 

А i тым, што форму мае

 

Абароннапрыгодную:

 

 

 

Так ракавiны бяспечныя

 

Больш востраканечныя.

 

Iх формы непадробныя –

 

Верацёнападобныя.

 

 

Верацёнападобныя

 

 

 

Дзiвоснай формы слiмак-вежа:

 

З кап'ём нiбыта баявым,

 

раковину, он уходит, но случается, однако, что он выжидает, пока улитка вновь покажется из раковины. Общеизвестно, что кулик-сорока, например, поворачивает раковину с улиткой устьем вверх и расправляется с ее обитательницей острым клювом. 

 

Раковина служит оборонительным целям не только в силу своей прочности и толщины, но благодаря своей форме. Например, улитка-башенка похожа на наконечник копья. У многочисленных морских улиток нижняя часть раковины расширена и на ней есть острые отростки, которыми улитка может наносить глубокие раны. Один из видов улиток способен активно использовать устьевую створку: если улитку потревожат, она начинает размахивать вокруг себя щупальцем с находящейся на нем твердой створкой. Эту … фехтовальщицей

 

 

 

Цi слiмак-фехтавальшчык з створкай вузкай:

 

 

 

Нагадвае рапiру шчупальцам сваiм.

 

За здольнасць ранiць вас балюча,

 

Адзiн з малюскаў у Iндыйскiм акiяне

 

Так i названы:  "Шарнiр калючы".

 

Мабыць па тэме тое "званне"!

 

 

 

Дарэчы, маем рацыю,

 

Заўважым: слiмакi глухiя,

 

Як мухi цi марскiя зоркi.

 

Ды раз пра зброю ў нас гаворка,

 

Узгадваем пра зрок i слых,

 

Пра шэраг здольнасцей такiх,

 

Што непадуладны чалавеку –

 

Заўважыць радыяцыю!

 

 

 

Людзi яе не адчуваюць,

 

Ды рожкi ўсе смаўжы хаваюць,

 

А мурашы проста ўцякаюць,

 

Малюскi ракавiны закрываюць,

 

Скручваюцца марскiя анямоны…

 

Гэта ўсё не забабоны.

 

 (Глядзi ў “Настаўнiцкай газеце”)

 

 [3, с.4].         

 

Чалавек жа выяўляе

 

Радыяцыю прыборамi.

 

Можна крышачку здзiўляцца ­–

 

Можна спытаць: людзям не сорамна?

 

Адзначым выпадак такi:

 

Нас «абскакалi” слiмакi!

 

 

 

Многа ёсць яшчэ вядомых

 

На сушы слiмакоў "бяздомных".

 

Ад ворагаў, цi ад засухi,

 

Яны без асаблiвай скрухi

 

поскольку узкая, длинная и острая створка и в самом деле похожа на рапиру. Большинство двустворчатых моллюсков живет в морях. Многие из этих моллюсков способны только к медленному передвижению, однако отдельные виды умеют плавать, используя реактивную силу воды, выталкиваемой при энергичном захлопывании створок. … Как и у улиток, их раковины покрыты отростками, наносящими глубокие раны. Из-за этой особенности одного из двустворчатых моллюсков Индийского океана называют шарниром колючим. Известны и моллюски, не имеющие известковой раковины. В водоемах такие «бездомные», т.е. не защищенные раковиной, улитки становятся легкой добычей хищных рыб. Между тем кое-где на суше они обитают в больших количествах,

 

 

 

Хаваюцца пад дрэў карою,

 

Цi пад каменнем, пад гарою,

 

Хоць за якi-небудзь нарост,

 

Схаваўшы галаву i хвост.

 

 

 

так как от засухи и врагов спасаются, скрываясь под древесной корой [19, с.12]

 

 

 

СХАВАЎШЫ ГАЛАВУ I ХВОСТ

 

 

Бываюць сярод пазванковых

 

Жывёлы з пакрыццём з хiцiну

 

Бы дранка даху – адмысловым,–

 

З рагавых жа лускавiнак.

 

 

 

Так зацiкавiць хоць кагосьцi

 

Южнаамерыканскi браняносец –

 

Дзевяцiпаясны тату –

 

Сваёй адметнай вельмi "хатай".

 

(Яго панцыр – бы кальчуга

 

Рыцара з сярэдневечча.)

 

 

 

А яшчырыца афрыканскага

 

  адрозненне ад амерыканскага),

 

Цi яшчарка паясахвоста, (гл. на вокладцы)

 

Ад кончыка носа, да канца хваста,

 

Пакрыта лускавiнамi,

 

Рагавымi пласцiнамi,

 

Востраканечнымi, лiстападобнымi –

 

Таксама як даспехi ў абароне прыгоднымi.

 

Са старажытнейшых часiн

 

У кракадзiлаў з лускавiн

 

Ёсць панцыр баявы такi,

 

Дзе лускавiнне – бы шчыткi.

 

 

 

У чарапахi ж панцыр не такi,

 

Хоць ёсць спiнныя i грудныя,

 

Среди позвоночных встречаются животные с панцирем. Их панцирный покров состоит из роговых чешуек, которые или свободно прилегают друг к другу, или слегка закрывают друг друга подобно дранке на крыше, или срастаются. Все туловище африканского поясохвоста от кончика носа и до конца хвоста покрыто листообразными остроконечными роговыми чешуями…

 

В какой-то степени похожие роговые чешуи имеются у относящегося к классу млекопитающих южноамериканского броненосца – девятипоясного тату, панцирь которого напоминает кольчугу средневековых рыцарей, …[19, с.14]

 

 

 

Быццам даспехi баявыя,

 

Таксама i ў яе шчыткi.

 

Панцыр кожнай чарапахi

 

Мае мабыць не спраста:

 

Дзiркi – нават не адну –

 

Для галавы, для лап, хваста.

 

 

Велiчэзная, велiзарная чарапаха

 

 

 

Той панцыр не здарма такi:

 

Пры абароне дзiркi ёй не замiнаюць,

 

На (ўцягваемых)  лапах у яе шчыткi

 

Дакладна дзiркам тым адпавядаюць.

 

 

 

Чарапах ёсць многа на зямлi:

 

Ёсць сухапутныя, марскiя i балотныя.

 

За век свой параўнальна мала

 

Ворагаў яны ўсе нажылi.    

 

 

 

Сярод такiх – балотная[15, с.340]

 

моцны панцыр мае.

 

Паўночнаамерыканская кайманавая –

 

Ворага балюча кусае,

 

Калi яе той даганяе

 

Панцирь крокодилов состоит из больших роговых щитков, расположенны на теле животного более или менее упорядоченно… Живущие сейчас крокодилы унаследовали свой панцирь ещё из той эпохи, когда свирепые крупные противники пытались прокусить его своими длинными, как сабля, зубами…

 

Иной характер и структуру имеет панцирь черепах. Он чрезвычайно прочный, стойкий и состоит из грудного и спинного щитков, покрытых сросшимися роговыми пластинками. В покрове черепах,…имеются отверстия, через которые животное может высунуть голову, хвост и лапы… Роговые чешуи и щитки, находящиеся на втягиваемых лапах, закрывают щели…точно[19, с.15]. …врагов у них сравнительно мало. .. больно кусается,[19, с.16]

 

 

 

На зямлi чарапах каля 200 вiдаў,

 

Вучняў прыроды прылежных:

 

Сухапутных, як правiла, траваядных,

 

I водных – у асноўным драпежных.

 

На Земле живет около 200 их видов… травоядны, а среди водных много хищников[19, с.16]

 

 

 

БУДАЎНIКI ЧАХОЛЬЧЫКАЎ (ХАТКI-ТРУБКI)

 

 

Жывёлы ёсць, што ад прыроды

 

Надзейных панцыраў не маюць

 

I сваёй зброi абароннай

 

Яны ў баi не прымяняюць. 

 

Як iм прырода падказала,

 

Каб да драпежнiкаў не трапiць

 

Прыйшлося з падручных матэрыялаў

 

Хатку-панцыр будавацi:

 

Патомства ён абараняе

 

Ды ў пераездах замiнае.

 

 

 

Трубу-хатку шыцiкi будуюць,

 

З пясчынак, частачак раслiн,

 

Кавалачкi якiх мацуюць

 

Ферментам клеючым сваiм.

 

Калi ж лiчынкi падрастаюць,

 

Яны сабе датэрмiнова

 

Будуюць дом прасторны, новы –

 

Надыдзе час – "пераязджаюць".

 

 

 

А iх "далёкая радня",

 

Жыве ў трубках сярод дня,

 

А па начам, цi на змярканнi,

 

Толькi iдзе на паляванне.

 

Пэўна ёсць таму падстава,

 

Яе завуць – рачкi-бакаплавы.[15]

 

(Цi карафiндыi – iнакш, –  

 

Дзве назвы маюць рацыю.)

 

Далеко не всех животных природа наделила врожденным надежным панцирем, и некоторые из безоружных животных помогают себе сами. …то в борьбе за существование из различных “подручных” материалов они сооружают по размерам своего тела домик – своеобразный панцирь. … Он отлично защищает животных или их потомство, однако затрудняет их передвижение. …Личинки наших ручейников в ходе линек вырастают  из своих чехликов и каждый раз …заново. Рачки-бокоплавы корофинды [19, с.17]

 

 

 

 

 

Яшчэ ўзгадаем – будзе слушным,–

 

Чахольчык ладзiць хто на сушы:

 

Будаўнiка- работнiка

 

Вусеня- мяшочнiка.

 

… у гусениц-мешочниц такие же чехлики, как у ручейников[19, с.17]

 

 

 

КАЛЮЧЫЯ, ПУШЫСТЫЯ (Карыснасць калючак)

 

 

Гладкi панцыр – памяркуем,–

 

Хоць жывёл абараняе,

 

Ды не вельмi замiнае                     

 

Драпежнiку, што атакуе.

 

Больш надзейна, эфектыўна

 

Калючы дзейнiчаць павiны.

 

 

 

Вельмi добра ўсiм вядомы

 

Гаспадар калючак-дома:

 

Гэта вожык. Ён канешне,

 

Занадта палахлiва-смешны.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Гаспадар шыпоў, калючак,

 

Цi ўладар калючак-дома,

 

 Носiць iх для абароны,

 

I, звычайна, ён не злючы.

 

З iмi ён не нападае,

 

Гладкий панцирь, конечно, защищает своего хозяина, но при наступлении противника не способен нанести ему какого-либо вреда. …Более успешно …если на поверхности его панциря есть колючки или шипы. [19, с.17] Животные в “легких доспехах” подвижнее и быстрее. Наиболее известен среди колючих животных забавно пугливый еж, у которого вообще-то нет панциря, а его колючки – это по сути дела изменившийся волосяной покров. [19, с.18]

 

 

 

Ды драпежнiк кожны знае,

 

 

 

Што ранiць можа ён балюча,

 

"Панцыр" той, што вожык мае.

 

Панцыр ягонны – абаронны,

 

Але не будзем тут спрачацца:

 

Як больш лёгкi, больш прыдатны

 

I пры нападзе цi ў атацы.

 

Адзначым не дзеля красы,

 

Што вожык носiць валасы –

 

Яны змянiлiся дзiўна гэтак

 

Выключна ў абарончых мэтах.

 

Нават як вожык нападае,

 

Яго калючкi зберагаюць.

 

Цi ж не нагадвае такое

 

Зброю старажытных вояў?

 

Не сакрэт мабыць для вас:

 

Калючы i дзiкаабраз.

 

Пра яго яшчэ ўзгадаем

 

Дополняющие или заменяющие панцирь колючки или прочие острые наросты играют такую же роль в защите животного, как шипы и остроконечные выступы на одежде, шлеме и бронированном снаряжении воинов былых времен.

 

Одним из этапов в развитии колючек является несомненно дополнение их ядовитыми веществами

 

[19, с.18].

 

 

 

У частцы 2, дзе разглядаем

 

(Аўтатомiю – самакалецтва),

 

I як дзiкаабраз лiняе.

 

Зараз толькi адзначаем:

 

Як дзiкаабраз лiняе,

 

Iголкi ён не ўсе мяняе.

 

Страцiўшы некалькi калючак

 

Добрасумленна «пачакае»,

 

Як iх прырода аднаўляе,

 

Потым астатнiя мяняе.[3, с.4]

 

Ёсць асаблiвасць i такая

 

У дзiкаабраза:

 

У ваду як ён трапляе,

 

То потым i адразу

 

Яму дапамагаюць

 

Калючкi, полыя ўнутры:

 

Як надзьмутыя шары,         

 

На вадзе трымаюць.

 

 

 

 

 

Прырода, мабыць, усё знае.

 

Абаронцам менш магутным

 

Яна больш дапамагае:

 

Калючкам надае атруты!    

 

У жывёлы нават футра

 

Прызначэнняў многа мае:

 

Так поўсць змяi – колер змяняе,

 

А футра белага мядзведзя[2, с.97]

 

Цяпло добра паглынае,

 

А не толькi зберагае.[21, с.20]

 

Пушистая змея [2, с.97]

 

 

 

Оказывается мех белого медведя, отражая видимый свет, одновременно обладает свойством превращать в тепло до 95 процентов попадающих на него солнечных лучей.[21, с.20]

 

 

 

 

 

 

 

СТРАШЫЦЬ ЦI ХАВАЦЦА?

 

 

ЯК НЯЧЫСЦIКI ЦI ПРЫВIДЫ (або звычайныя страшыдлы)

 

 

 

 

Як страшыдла выглядае?

 

Кожны сваю думку мае.

 

Сярод жывёл i так бывае:

 

Што нам прыемна – застрашае.

 

 

 

За прыкладам – не йсцi далёка:

 

Многа жывёл марскiх такiх,

 

Што лашчаць, песцяць, вабяць

 

[17, т.1,с.709] вока,

 

Ды страшаць ворагаў сваiх.

 

 

 

У жывёл, як у людзей:

 

Прыкметнасць – або дабрадзей,

 

Альбо зусiм непажадана,

 

Тады яна – адна загана.

 

 

 

Отпугивающая внешностть – не редкость в животном мире, хотя о том, что является отпугивающим, а что нет, следует судить не с точки зрения человеческого видения или вкуса. Ведь известны… очень красивые морские животные получают в какой-то мере защиту благодаря своей внешности. [19, с.19]

 

 

 

Напрыклад дзеля маскiроўкi

 

Свая патрэбна афарбоўка.

 

 

 

Адна справа – страшыць "танкам",

 

Другая справа – вабiць самку

 

Каляровай афарбоўкай,

 

Цi чым iнш, што носiш лоўка.

 

 

 

Жукоў-аленяў ужо ўзгадалi,

 

Пра вусеняў таксама ўспамiналi:

 

Бо ёсць, цiкавыя такiя,

 

Дзе зброя – валасы густыя.

 

 

 

Няхай яны i без атруты,

 

 Ды з'есцi гэтак "апранутых"

 

Рэдкiм птушкам не пашкодзiць.

 

Большасць жывёл такiх абходзiць.

 

 

 

Яшчэ жывёлы ёсць такiя,

 

Што страшаць iншых, бы малыя,

 

Бо пагражаюць тою часткай цела,

 

Што ў iншых мэтах карыстаюцца ўмела.

 

 

Вухавёртка

 

Як прыклад, абцугi цi клешчы,

 

На краi брушка вухавёрткi,–

 

Несомненно, что наиболее причудливые формы встречаются у насекомых. И все-таки в подавляющем большинстве назначение этих форм не в том, чтобы вызвать испуг, а в том, чтобы не привлечь внимания. В борьбе за самку, а главным образом в привлечении ее внимания у различных жучков и букашек большую роль играют рога, подчас удивительной формы хоботки, поразительные хитиновые отростки, шипы на голове и переднеспинке, наиболее известными среди которых являются рога жука-оленя. Наиболее типичный отпугивающий вид имеет туловище гусениц, покрытое кисточками из длинных волосков. И хотя не у всех видов эти волоски ядовиты, большинство животных далеко обходит волосистых гусениц и только немногие птицы употребляют их в пищу. Другие животные достигают угрожающего, отпугивающего эффекта … имеющими совсем другое назначение частями своего тела… “Клещи”, находя- [19, с.20]

 

 

 

Iмi партнёра ў спарваннi трымае,–

 

 

 

Пры небяспецы ж iх яна ўздымае.

 

Ды так рашуча, гэтак лоўка,

 

Што на хвiлiну вораг замiрае,

 

Яна ж за гэты час знiкае,

 

Нi з чым драпежнiка кiдае.

 

Знешнасць страшную як трэба

 

Не ўсе марскiя маюць рыбы.

 

У аблiччы скарпены, паставе,

 

Плаўнiкi "працуюць" на славу.

 

Гэтак жа i ў рыбы платакс,

 

Якая з паруснiкаў сям'i,

 

Даўжэзнымi спiннымi i брушнымi

 

Шырокiмi сваiмi плаўнiкамi,

 

Рухам надзвычай нечаканым,

 

Выклiкае жудасць, страх цi жах.

 

 

 

Або шкляны цi шклопадобны,

 

З  плаўнiкамi быццам пер'е,–

 

Дакладней жа – нiткападобны,

 

 

Алектыс даўгапёры

 

Махнаты, са сваiм аблiччам,

 

Загадкавым, цi нават таямнiчым

 

щиеся на краю брюшка у насекомого – обыкновенной уховертки, служат в период спаривания для обхватывания партнера, но в случае опасности животное весьма решительно и угрожающе поднимает их вверх, вынуждая противника хотя бы на мгновение остановиться. За это время маленькое насекомое успевает, как правило, удрать.

 

Отпугивающую наружность имеют некоторые морские рыбы. В обличье и позах скорпены и в самом деле есть нечто устрашающее. Рыба-платакс, относяшаяся к общеизвестной и очень любимой семье парусников, вызывает ужас своими длинными, широкими спинными и брюшнвми плавниками, темно-коричневой окраской и неожиданными движениями. Стекольно-прозрачный алектис длинноперый своими спинными и брюшными плавни-

 

 

 

 

 

 

 

З'яўленнем ён сваiм напамiнае,–

 

Каму жахлiвы, каму мiлы,

 

Алектыс даўгапёры –

 

Агароднае пудзiла.

 

 

 

У абароне што актыўна

 

Ёсць сродак болей эфектыўны:

 

Адпуджванне вядуць жывёлы

 

Больш настойлiва, не квёла,

 

Зброяй не вельмi сiмпатычнай,

 

Як фiзiчнай, так хiмiчнай.

 

ЗАТОЙВАННЕ       (калi нябачна, то няма)

Асноўнай формаю пасiўнай абароны,

 

Затойванне лiчым вядомым,

 

Што i драпежнiк прымяняе,

 

Калi з засады нападае.

 

 

 

I драпежнiк i ахвяра,

 

Калi затойвацца ўмее –

 

Сальецца з наваколлем лоўка

 

З сваёй ахоўнай афарбоўкай.

 

Формы затойвання – не глупства,

 

(Яно ў жывёльным свеце "модна"),–

 

Лепей разглядаць асобна,

 

Разбiваючы на групы.

 

АСЛУПЯНЕЛЫ

Нерухомасць – гэта форма,

 

Першая пасiўнай абароны.

 

Той здольны ёю карыстацца,

 

Хто ўмее сам перамяшчацца.

 

ками, нитевидными бахромчатыми перьями, загадочным, таинственным появлением, может быть больше всего

 

напоминает огородное

 

пугало. …отпугивание с помощью физических и химических средств –это…поведения животного. [19, с.20] Основной формой пассивной защиты, а вместе с тем древнейшим и эффективнейшим способом оборонительных действий является затаивание… чрезвычайно выгодно, чтобы его окраска сливалась с окружающей средой. Форм затаивания так много, …разбив на.. группы. [19, с.22]

 

Неподвижность – наиболее простая форма защиты… всякого самостоятельно передвигающегося животного… Если

 

 

 

 

 

 

 

Калi ж наяўнасць небяспекi

 

Стане крыху больш выразнай –Жывёла кiнецца наўцёкi,

 

Калi – пазней, калi – адразу.

 

Умельцаў шмат арыгiнальных, затойваюцца– мастакi,– стоячы “гарызантальна” цi плаваючы “вертыкальна”: аўдотка, рыба-iгла, канёк марскi

 

Затойванне без маскiроўкi

 

Можна i не разглядаць:

 

Каму дарэмна, няхай лоўка,

 

Сэнс свае сiлы марнаваць?

 

. для животного не остается сомнений в наличии опасности, то неподвижность сменяется бегством. Затаивание …эфф. .. окраска …под цвет среды, [19, с.22] Существуют две основные формы

 

 

 

(Адзначым:)

 

прыстасавання ёсць дзве формы

 

 

 

У полi, лузе цi ляску.

 

Адна: жывое мае колер гамагенны,

 

Колер глебы, лiсця цi пяску.

 

Другая: мiмiкрыя. Калi жывое здольна

 

Капiраваць як колер, так i форму.

 

Аб гэтым падрабязней нам не сорам,

 

Распавядаць нiжэй i больш дэтальна.

 

Разгледзiм прыкладам ахоўнай афарбоўкi

 

Колер што маюць зайцы-белякi.

 

(Гэты класiчны прыклад мiмiкрыi

 

Узгадаюць нават лайдакi.)

 

 

Зайцы-белякi

 

приспособления к цветам окружающей среды. В первом случае у животного имеется гомогенный цвет, т.е. цвет листьев, почвы, песка и т.д. О мимикрии же можно говорить тогда, когда животное способно копировать и цвет и форму окружающих предметов и среды… Покровительственная окраска зайца-беляка – пример стыковки этих двух случаев, хотя многие считают ее [19, с.22]классическим случаем мимикрии. Летом его спинка спереди и по бокам серо-бурая, спинка сзади и внешняя

 

 

 

Зiмою, летам  спiнка i бакi

 

 

 

У зайца маюць колер свой адметны:

 

Шэра-буры, цi розава-жоўты –

 

Летам, а зiмою – асляпляльна белы.

 

 

 

На снезе чыстым ён найменш прыкметны.

 

Выкарыстоўвае бяляк адметна

 

Колер спiнкi, вонкавага боку ног –

 

Дзе-нiдзе поўсць чорную збярог.

 

 

 

Патрэбны час напэўна знае,

 

Бо афарбоўку ён змяняе,

 

Снег як толькi выпадае:

 

Шубка стане чыста белай,–

 

Тым маскiруецца ўмела.    

 

 

 

Ды, праўда, кончык яго вуха

 

Чорнай плямкай застаецца,

 

Але прыроду трэба слухаць –

 

Што ў маскiроўцы лепшым надаецца.

 

 

 

Часта жывёле трэба затаiцца

 

З-за звычайнай асцярогi:

 

Жыццё патрабавала падвучыцца,

 

Каб "скуру зберагчы", "выносiць ногi".

 

Так машынальна кожны верабейка,

 

Калi сабе ён ежу здабывае,

 

Аглядваецца, абстаноўку вывучае,

 

Рух кожны гэтым (гэтак) адзначае.           

 

 

 

Затойванне дапамагае

 

Найлепш, калi жывёла мае

 

Колер, што засцерагае –

 

Тады жывёла не ўцякае.

 

сторона ног розово-желтая, голова бурая, кое-где на концах шерсть черная, брюшко белое. Благодаря такой окраске беляки отлично скрываются в разных местах и их почти невозможно заметить… Когда снег выпадает, эта шубка становится чрезвычайно невыгодной. Животное и само чувствует опасность, поэтому мало двигается, а затем меняет шубу. Зимняя шубка беляка ослепительно белая, только на кончике каждого уха выделяется по черному пятну. [19, с.22, 23]

 

Часто животные затаиваются из простой предосторожности, при изучении обстановки. Хорошо известно явление, когда копающаяся в чем-то … клюющий зернышки воробей внезапно останавливается и машинально оглядывается после каждого движения…

 

 

 

 

 

 

 

Прыклад такi разгледзець можна:

 

Птушка драфа – што асцярожна.

 

[15, с.70]

 

Яшчэ прыкладам нам слушным

 

Будзе i аўдотка-птушка.[15, c.14]

 

Яе прыбывання ўгоддзе

 

(можна cказаць – пражывання),

 

Стэпы, пясчаныя пусткi.

 

З пясочна-шэрым апярэннем,

 

З белаватым горлам-зобам,

 

Там гармануе з асяроддзем,

 

Дзе сухалюбiвая раслiннасць

 

Пясчаных пустак або стэпаў

 

Цiха чэзне цi марнее.

 

Хваiнкi адзiнокiя, ракiта,

 

Трава тыпчак, палын квiтнее…

 

З нашай птушкаю – рэлiктам

 

З часiн далёкiх плейстацэну

 

Ад чацвярцiчнага перыяду –

 

праглядваецца там ўсё далёка.

 

Заўважыць яе вам не лёгка:

 

Сустрэчы рэдкiя – бы з прывiдам.

 

 

 

Дрофы очень осторожны, способны затаиваться [15,с.70]

 

Человек может рассчитывать на встречу с авдоткой лишь в том случае, если он хорошо знает угодья, в которых эта птица обитает. Они сродни сухим степям и песчаным полупустыням. В Белоруссии – это уцелевшие кое-где участки песков (иногда перевевающихся) с редкой сухолюбивой растительностью из типчака, полыни, чахлой, как правило, легко просматривающейся поросли ивы-шелюги, и одиноких небольших сосенок. [15, с.14]

 

 

 

САРАМЛIВЫ ЦI САРАМЯЖЛIВЫ КРАБ

 

 

 

 

Сярод жывёл, што здалi б на выдатна,

 

Уменне ў хованкi гуляць,

 

Найлепшы ўмельца быў бы краб.

 

Ён здасць экзамены – "на пяць".

 

 (Трэба прыкмецiць – ужо «на дзесяць»!)

 

Сярод iх усiх – краб сарамлiвы,

 

Цi сарамяжлiвы, празваны так за тое,

 

Што маскiруецца не вельмi палахлiва,

 

"Саромеючыся", нiбы малое.

 

Стыдливый краб. Морские раки успеш-но бы сдали экзамен по умению прятаться. Спинной щит и конечности волосатых крабов, обитающих только в морях и чаще всего в глубоких, покрыты клочками волос, отчего они и

 

 

 

Шчыт спiнны ён мае валасаты,

 

Як i канечнасцi, што з пасмамi валосся.

 

 

 

Разумны краб, цi надалося?

 

Маскiроўшчык ён заўзяты:

 

 

 

Лапкi пярэднiя – бы рукi!  

 

Iмi ўдала падымае,

 

Большае цi меншае, слаявiшча губкi,

 

Цi ракавiны плоскiя пустыя.

 

 

 

Ён над сабою iх трымае

 

Так, як быццам краб той мае,

 

Цiкавы, асабiсты парасон.

 

А можа гэта толькi сон?

 

получили свое название. [19, с.23] (Стыдливый краб– прим. авт/ред.). Эти раки маскируются очень хитро: передними лапами поднимают большее или меньшее слоевище губки или плоские пустые раковины и держат их над собой словно зонтик.

 

 

 

краб-кравец

 

 

Яшчэ больш прывярэдлiвы,

 

Наравiсты цi капрызны,

 

Або больш хiтры – краб-кравец,–

 

 

 

Працавiты маладзец!

 

 

 

Ён самастойна  з слаявiшча губкi,

 

Якую палiчыў найбольш надатнай,

 

Найбольш вартай цi прыдатнай,

 

Вырабляе дэталь-штуку:   

 

 

 

Клюшнямi выкройвае        

 

Даволi прыгодную,

 

Элiпсападобную,

 

На спiну прымацоўвае.

 

 

 

Каб лепш яе ўсталяваць,

 

Бывае, трэба прымяраць!

 

Еще хитрее и намного привередливее краб-портной, который из слоевища губки, показавшегося ему годным, клешнями выкраивает элипсообразную деталь и устраивает ее на спину. Но вначале он многократно примеряет ее.

 

[19, с.23]

 

 

 

Да "творчасцi" iмкненне мае:

 

Дэталь не раз ён прымярае,

 

Потым, як трэба – выразае!

 

I ў рэшце рэшт – сам "апранае"!

 

 

 

 

 

Гэта жывёла-вынаходца,

 

Каб што трэба атрымаць,

 

Сама павiнна здагадацца,

 

Як губку ёй апрацаваць!

 

Работа тая спецыфiчна:

 

Губку абраную яго

 

Трэба будзе паглыбляць

 

З боку  толькi аднаго!

 

 

 

У ёй краб робiць паглыбленне,

 

Потым зрэзвае бакi.

 

На такое "дасягненне"

 

Не ўсе здатны лайдакi.

 

 

 

Это изобретательное животное специфически обрабатывает губку: с одной стороны делает углубление ,затем срезает ей бока до нужного размера и задними лапами закидывает ее на спину.

 

[19, с.23]

 

 

 

 

 

Важка не перастарацца,

 

Да патрэбных,  да памераў

 

Можна толькi зрэзаць край,

 

Каб з "адзеннем" заставацца.

 

 

 

Заднiмi лапамi на спiну

 

Закiдвае яе сабе.

 

"Вучоны" краб  "падвучыць сына" –

 

Жыццю-быццю ў барацьбе.

 

 

 

 

 

Адукацыя i веды [5]

 

Патрэбны нам не менш, чым крабам

 

Гэта народ не забывае, .[6]

 

Прыказку такую мае:

 

“Не павучыць бацька,

 

не навучыць дзядзька.”[13, с.169]

 

Вучыся, каб дурнi звялiся. Хто знае, той мае. Не навучыў бацька, не навучыць i дзядзька. [13, с.169

 

 

 

 

 

 

 

Крабы-краўцы жывуць гуртамi,

 

Але ж не лiчацца сябрамi.

 

Дурную звычку яны маюць,

 

Бо ў сябра сябар выкрадаюць

 

Найбольш удалыя "манто":     

 

Проста сцягваюць з сабрата,

 

А потым хутка надзяваюць.

 

Пэўна яны таго не знаюць,

 

Што людзей тым нагадаюць:

 

Хутка ўзяў – хутка пайшоў,

 

Надаецца – бы знайшоў!

 

(народн., от сына-шк-ка).

 

Крабы-портные, живущие группами, часто воруют друг у друга особо удавшиеся “манто”: хватают, попросту стягивают с собрата и быстро надевают

 

 

 

Яшчэ пра крабаў

 

 

Краб-этуза, каб схавацца,

 

Да дна ўмее прыцiскацца.

 

 

 

Засцерагчыся каб надзейна,

 

Перад сабою ён трымае

 

Маску жывую, не прастую,

 

Хаваючыся за яе.

 

 

 

Як маскiроўшчык вельмi прыткi,

 

Малюскаў, схвачанныя губкi

 

Замест сябе ён прапануе

 

Таму, яго хто атакуе.

 

 

 

У моры мiжземным жыве

 

I краб-шчытаносец.

 

Нездарма ён так празваны,

 

Як маскiроўшчык апантаны.

 

Краб-этуза охотно прижимается ко дну, а чтобы спрятаться еще надежнее, держит перед собой маску, причем всегда живую, другого животного. Прячась позади нее, он вместо себя предлагает нападающему схваченную губку, моллюска или кого-нибудь ещё.

 

В средиземном море живет также краб-щитоносец, которого умение прятаться совершенно: он всегда поворачивает

 

 

 

 

 

 Клюшнямi ўпэўнена хапае,

 

Падымае i трымае

 

Перад сабой цi над сабою

 

 

 

Маскiруючы прадмет.

 

 

 

У маскiроўцы сакрэт мае:

 

Ён паварочвае свой шчыт,

 

Якi перад сабою трымае,

 

У бок таго, хто нападае.

 

 

 

Гэты незвычайны краб

 

Па майстэрску адмыслова

 

Перасоўвацца ўмее –

 

Амаль прытанцоўвае.

 

 

 

Але i краба-шчытаносца

 

Своеасаблiвасцю паводзiн

 

Пераўзыйшоў краб сарамлiвы,

 

Быццам з гумарам у згодзе!

 

 

 

Перад сабою краб трымае,

 

Не прадметы, не жывёлы,

 

А клюшнямi "твар" закрывае,–

 

Бы перад публiкай нясмелы!

 

 

 

Даследчыкi спрачаюцца бясконца,

 

(смяяцца над вучонымi не буду):

 

Ён робiць так з перапалоху, перапуду,

 

Цi мо знарок, як хiтры абаронца?

 

 

 

Хутчэй за ўсё – то абарона.

 

Думаць так iм ёсць падстава:

 

З паставы гэтай ён не нападае,

 

(Яе не прымяняе пры нападзе).

 

 

 

Ды i наогул – у яго характар мiрны:

 

щит, который держит перед собой, в сторону нападающего. Этот необычный краб весьма искусно и передвигается, чуть ли не пританцовывая. Клешнями и крючкообразными конечностями он с поразительной уверенностью хватает и держит над собой или впереди себя маскирующий предмет. Но и краба щитоносца превзошел своеобразием своего поведения стыдливый краб. Он постоянно поднимает над головой не щит, а свои плоские клешни, закрывая “лицо”. И впрямь метко ему дали прозвище – краб принимает такую позу, словно стесняется. Многие исследователи …защита, а другие …от испуга.[19, с.24]

 

 

 

Сваiмi клюшнямi як зброяй для нападу

 

Не карыстаецца, а знай баронiцца актыўна.

 

Сарамлiвасць з крыважэрнасцю не ў ладзе!

 

 

 

ЧАСОВАЯ МАСКIРОЎКА

 

 

Цiкавы выпадак, маскiравацца лепей каб

 

Жывёла прымяняе, што трапляе,

 

Не ўсё жыццё, а толькi ў яго частцы.

 

Прыклад таму – таксама краб.

 

 

 

Дакладней: ён – марскi павук вялiкi.

 

Краб маскiруецца ў раннiм узросце,

 

Накiдваючы на сябе хоць штосьцi:

 

Водарасцей багавiння, кавалачкi губкi…

 

 

Краб

 

Потым жывёла, быццам стаўшы смелай,

 

Больш не маскiруецца ўмела,

 

Бо маскiроўка замiнае пры нападзе

 

(Не iншым, а перш-наперш ёй самой),

 

Таму жывёла з маскiроўкаю "не ў ладзе.

 

ХАВАЦЦА МАЙСТАР (пра сiмбiёз) Сярод жывёл, якiя ўмеюць лепш хавацца

 

I сiмбiёзу не прыстала iм цурацца.

 

Ёсць вытанчаны прыклад вельмi:

 

Актынiя i рак-пустэльнiк.

 

 

 

Калi iстоты, розныя зусiм

 

Разам жывуць,– так лепей iм,

 

Нам известны и случаи временной маскировки. Хорошим примером этого является краб – большой морской паук, который маскируется только в раннем возрасте. В это время он набрасывает на себя разнообразные водоросли, кусочки губки, которые часто к нему прилипают и так и живут на нем. Позже, когда животное взрослеет, кажется оно становится более храбрым, потому что больше не маскируется, возможно потому, что это мешает ему при нападении. [19, с.22]

 

Наиболее известным из прячущихся животных является рак-отшельник. …Рак-отшельник сожительствует с актинией, и их симбиоз настолько совершенен, что рак, живущий обыч-

 

 

 

То – сiмбiёз, iнакш – суiснаванне.

 

(Iм паасобку – няма iснавання!)

 

 

 

Рак, ракавiну пакiнутую як прыдбае,

 

Уладжвае актынiю на яе версе,

 

А калi з ракавiны вырастае,–

 

З сабою кватарантку забiрае.

 

(На новай ракавiны верх перасяляе!

 

Iх сiмбiёз настолькi дасканалы.)

 

Пякучаатрутныя жыгучыя капсулы,

 

Актынiя што мае на “другiм паверсе»,–

 

(Пра якiх распавядаем,

 

Як хiмiчную зброю ўзгадаем),–

 

Засцерагаюць нават рака

 

Ад самых буйных каракацiц.

 

Сiмбiёз такi без хiбаў,

 

Бо ён кожнаму – набытак:

 

Рак-пустэльнiк – смачны корм-спажытак,

 

Як каракацiцам, так i шматлiкiм рыбам.

 

 

 

Сiмбiёз яшчэ абгрунтаваны так:

 

Як асабiсты "транспарт" актынii той рак –

 

Снуе з ёю ўвесь дзень па дну марскому.

 

Актынiя ж – як абаронца дому.

 

но в брошенной раковине улитки, устраивает актинию на её крыше, а когда вырастает из раковины, уносит вместе с собой и квартиранта – переселяет его на крышу новой раковины больших размеров!  …Рак-отшельник – лакомое блюдо многочисленных рыб. … Однако [19, с.24,25] жгучеядовитые стрекательные капсулы актинии (речь о которых пойдет в разделе о химическом оружии) предохраняют рака даже от крупных каракатиц. Для актинии же рак является средством передвижения, так как тот почти весь день снует по дну моря.

 

 

 

ПРЫТУЛАК, АБО ЎКРЫЦЦЁ

 

 

Сродкам пасiўнай абароны

 

Служыць прытулак, або ўкрыццё,

 

Куды жывёла ўцякае  iнстынктыўна,

 

Калi ратуе ад драпежнiка жыццё.

 

Ахвяру той шукае, як пiрат вучоны,

 

Прачэсваючы сантыметр за сантыметрам

 

Супраць цячэння або ветру

 

Ўсю тэрыторыю сваю...

 

Одним из основных видов пассивной защи-ты служит и укрытие. Любые животные прячутся инстинктивно. … Рыбы, да и другие хищники порой прочесывают тер-риторию сантиметр за сантиметром. …ис-

 

 

 

Жывёла, узмацняючы бяспеку,

 

 

 

Шукае ўкрыццё або прытулкi

 

Так, як нават не саснiць i чалавеку,–

 

Каб стаў драпежнiку прытулак мулкiм!

 

 

 

Калi ж жывёла сховiшча не мае,

 

Яна сама  яго будуе,

 

Або, бывае, i чужое забiрае,

 

Як краб-кравец, калi сабе ўпадабае.

 

 

 

Жывёле трэба  мець закутак,

 

Каб без якой-небудзь пакуты

 

Схавацца ў такiм зацiшку,

 

Затаiўшыся, бы мышка.

 

 

 

Так насякомыя начныя

 

Ў выпадковых сховiшчах падобных

 

 (У большасцi) свой дзень праводзяць.

 

"Дняўныя" iнакш сябе паводзяць.[8, с.24-27]

 

З павелiчэннем асвятлення

 

Актыўнасць у начных вышэй,

 

Пры панiжэннi ж асвятлення –

 

I ў дняўных яна вышэй.

 

 

 

(У бiярытмах ёсць дзве фазы:

 

актыўная, пасiўная.

 

З вышэйузгаданым правiлам Ашофа

 

Рэдактары не вельмi згодны…

 

Гэта вельмi верагодна :

 

У навуцы ўсё не дзiўна.[8, с.28] )

 

 Сярод "дняўных" ёсць i такiя,

 

Маскiроўшчыкi лiхiя,

 

Што сябе самi засыпаюць –

 

На тулава пясочак насыпаюць.

 

(Даведачна, не дзеля рыфмы, пра чалавека бiярытмы:

 

23 i 28–фiзiчны, эмацыянальны, 33 днi –  iнтэлектуальны).

 

пользуя… укрытия…В простейшем случае… случайное, разовое убежище.[19, с.25]

 

У представителей всех групп позвоночных головной мозг обладает способностью воспринимать свет. Единственное исключение составляют млекопитающие.[8, с.24] При постоянных внешних условиях у животных и растений наблюдаются правильные ритмические циклы, амплитуда и период которых варьируют в зависимости от вида организма и ритма. Эти колебания сохраняются от нескольких дней до нескольких месяцев в зависимости от температуры, интенсивности постоянного освещения и многих других факторов. Правило Ашофа. …Ритм, о котором идет речь, связан с ритмом сон-бодрствование, но не полностью совпадает с последним. …

 

Между интенсивностью постоянного освещения и

 

 

 

А прабывальнiк – вадзяны жыхар,

 

 

 

Каб не папасць у лiк ахвяр,

 

Накiдвае на спiну глей.

 

Няўжо ён iншых больш хiтрэй?

 

 

 

Блакiтнай страказы лiчынкi,

 

(Каромысла з лiку стракоз),),–

 

Самi дДрапежнiкi жывёлам дробным,––

 

Здатны на больш цiкавыя ўчынкi.

 

 

 

Заўважыўшы больш буйную жывёлу,

 

Або вялiкi на вадзе прадмет,        

 

У вокаiмгненне, страпянуўшыся,

 

Напужаўшыся, у глеi апынуўшыся,

 

Свой нораў жорсткi не кiдаюць.

 

 

 

Высунутымi з глею валасамi цi вусамi,–

 

Не будзь драпежнiкамi самi,–

 

Ваду зандзiруюць – ахвяру так чакаюць,

 

(А дачакаўшыся – нападаюць).

 

 

 

Сэнсарныя вусiкi лiчынак

 

Дапамагаюць iм абраць учынак:

 

Клеткi нервовыя ў кутыкуле  такiя,

 

Што як раздражненне iх парог перавышае,

 

Лiчынка стрэказы на iншых нападае,

 

Калi наадварот – затойванне бывае.

 

САМАЗАКОПВАННЕ

Жывёлы сушы – не дурней:

 

длительностью периода активнос-ти животных была установлена интересная зависимость. Период активности ночных животных увеличивается с увеличением интенсивности освещения, а дневных – сокращается. Но с увеличением интенсивности освещения изменяется не только длина периода. От интенсивности освещения зависит общая активность животного,отноше-ние продолжитель-ности активной фазы и фазы покоя. Это и есть так называемое правило Ашофа. (Количество исключений из правила Ашофа почти равно количеству фактов, его подтверждающих). Личинки стрекозы и коромысла...[19, с.25]

 

 

 

 Хаваюцца ў пясок – не ў глей!

 

 

 

Лiхi маскiроўшчык –

 

Кабылка-зiмоўшчык:

 

Па пясочку як гуляе,

 

Кобылка-зимовщик тоже закапывается в слу-

 

 

 

 

 

Пры небяспецы безумоўнай,

 

З хуткасцю ледзьве ўлоўнай

 

Пылу воблачка ўздымае

 

I пясок,– як асядае,–

 

Ад драпежнiка хавае.

 

Як дапаўненне маскiроўкi

 

Тут адметнасць афарбоўкi:

 

Яе спiнка i надкрылы

 

Паверхню маюць, бы пясок.

 

 

 

Самазакопванне ў жывёльным свеце

 

З'ява не рэдкая, але,

 

Трэба будзе тут прыкмецiць

 

Лiсце, глебу, а не адзiн пясок.

 

-чае угрожающей ей опасности – с едва уловимой быстротой исчезает в песке. Спокойно сидящая в песке, она при виде противника внезапно поднимает небольшое облачко пыли, и оседающие песчинки скрывают ее от нападающего. … способствуют этому …надкрылья, имеющие [19, с.26]шереховатую…

 

 

 

 

 

(Тут дарэчы нагадаць:

 

Глебу трэба зберагаць!

 

Калi глобус у рукi ўзяць,

 

Яго з Зямлёю параўнаць,

 

То слой танюткi на iм фарбы –

 

Таўшчыня зямной ўсёй глебы!)[4, с.11]

 

 

 

 

 

Шмат i iншых насякомых

 

Выкопваюць самi сабе

 

Сховiшча ў глебе сухой.

 

Iнакш бывае пад вадой,

 

Там спосаб дзеяння такi:

 

Прэснаводныя цi рыбы

 

Маланкава цi вокамгненна,

 

Закопваюцца ў глей марскi.

 

Яны засмоктваюць яго,

 

А потым, выплюнуўшы ўверх,

 

Цi над сабою,

 

Знаходзячыся пад вадою,

 

Замаскiруюць цела тым, што асядае.

 

Общеизвестно, что многие животные прячутся в опавшие листья или почву. Отдельные пресноводные и морские рыбы молниеносно закапываются в ил, причем вначале засасывают песок и ил, а затем выплевывают его вверх, над собой, и  падающие…[19, с.26]

 

 

МУДРАРОТЫЯ

 

 

Вычварна-мудрагелiстыя рыбы,

 

З буграмi лобнымi нiбыта ў слана,–

 

Праславiлiся тым, што iх малькi

 

Хаваюцца ў роце сваёй мацi.

 

  

    Мудраротая цыхласома

 

Iх мудраротымi за гэта i празвалi.

 

Эксперыментальна высвятлялi

 

Вучоныя: гэта iнстынкт якi –

 

Прыроджаны, прыродны, цi набыты?

 

 

 

Што прымушае так хавацца

 

У месцы небяспечным iм такiм?

 

Бо сярод цыхлавых акварыумных рыб,

 

Пра канiбалiзм не варта забываць:

 

 

 

Каб у няволi зберагчы малькоў,

 

Iх ад бацькоў патрэбна забiраць,

 

Бо рыба-канiбал "без лiшнiх слоў",

 

Здольна малькоў сваiх з'ядаць.

 

 

 

Толькi iнстынкт турботы аб патомстве,

 

Дае магчымасць рот свой цыхлавым аддаць

 

Особая разновидность укрытия как способа защиты встречается у семейства цихловых рыб и некоторых раков… Что за диковинный вид у этих животных, у некоторых есть даже лобные бугры, как у слона! Но славятся они не этим, а тем, что их мальки обеспечивают свою безопасность необычным образом – прячутся во рту у своей матери, – поэтому их называют мудроротыми рыбами. …большинство рыб пожирает даже свое собственное потомство. Цихловые только из инстинкта заботы о потомстве предоставляют

 

 

 

Малькам у якасцi прытулку,

 

(Якi малькам зусiм не мулкi).

 

 

 

 

 

Бо як сапраўдныя малыя,

 

Заботу гэтую прымаюць,–

 

Яшчэ ад пашчы велiчэзнай рыбы

 

Небяспекi i не адчуваюць.

 

свой рот  малькам, в качестве убежища, а мальки, … ещё не чувствуют  опасности … [19, с.26]

 

 

 

IНШЫЯ НЕЗВЫЧАЙНЫЯ ПРЫТУЛКI

 

 

Больш незвычайны ёсць “не модны”

 

Прытулак у чылiйскага рачка.

 

(Ён вельмi малаверагодны –

 

Не схлусiш тут «нашарпачка»!).

 

 

 

Прытулак для яго – кiшка прамая

 

Яжа марскога. Аргумент тут маем

 

Даволi годны цi вясомы

 

У карысць такога "дому",

 

Менавiта: моц iнстынктаў у жывёл.

 

Нават такiх, што выглядаюць

 

Надзвычай казуснай прывычкай.

 

 

 

Жыллё  ж  у сумчатага  краба

 

Будзе з больш высокiм рангам:

 

Ён пасяляецца ў жабрах,

 

Ну, напрыклад, у трэпанга.

 

Гэта сховiшча з выгодай

 

(дакладней будзе што з усiмi).

 

Мае краб з такой нагоды

 

Вады свежай дастаткова,

 

А ў вадзе – корм адмысловы –

 

Як прасцейшыя жывёлы.

 

 

 

Корм той сам i прыплывае

 

Ў патрэбнай якасцi i колькасцi.

 

Мо таму краб выглядае

 

Для пераважнай большасцi

 

Як паразiт, а сапраўды,

 

 

 

Необычайное убежище и чилийского рачка. Как ни кажется это невероятным, но он прячется в прямой кишке морского ежа. Наследование этой казусной привычки – веский аргумент в пользу того, как силен инстинкт укрытия у животных. Подобно этому раку некоторые сумчатые крабы поселяются в жабрах трепанга. Это убежище со всеми удобствами, поскольку в жаберной полости краб получает свежую воду в достаточном количестве, а благодаря движению воды – простейших животных нужного качества и в достаточном количестве. Это не является паразитизмом (хотя на первый взгляд и кажется таковым), так как хозяину не причиняет никакого вреда поселение маленьких незванных животных  со странными привычками в его ор-

 

 

 

Гаспадар не мае шкоды,

 

Або якой-небудзь бяды,

 

Ад "фiльтра-ежы" з жабернай вады.

 

 

 

 Мы ўзгадалi тут прытулкi,

 

Пералiчылi пабудовы,

 

Якiя ствараюць жывёлы

 

Асабiстай дзеля бяспекi –

 

Не для забавы цi помсты.

 

Акрамя асабiстай бяспекi

 

Турботы ёсць iншага класу:

 

Зберажэнне назапашаных запасаў,

 

А таксама догляд патомства.

 

 

 

 Большасць жывёл сабе капае

 

Наспех цi ў похапках нару,

 

Дупло, закопваецца ў глебу...

 

Ёсць жа звычка i другая:

 

 

 

Усё будуюць са стараннем,

 

Напрыклад, мурашы-тэрмiты

 

Ў якiх як крэпасць збудаваннi –

 

Мацункам добра знакамiтых.

 

 

 

Ёсць шэраг крэпасцей i нор:

 

Жывуць так качканос, бабёр.

 

Нара будуецца такою,

 

Што частка яе – пад вадою.

 

 

 

Толькi ў норах такiх,

 

Што так збудавалi,

 

У бяспецы сябе

 

Яны адчувалi.

 

ганах.

 

Букашки и другие насекомые, а также многочисленные позвоночные выкапывают себе убежище  в сухой почве[19, с.27-28]. Здесь мы упоминаем только такие строения, которые животные создают лишь для обеспечения своей целости и невредимости, а не в целях ухода за потомством или сбережения накопленных запасов. Многие животные просто наспех вырывают себе нору, дупло или кое-как закапываются в почву. Некоторые же строят настоящие крепости. Термиты и муравьи всю свою жизнь проводят  под защитой  своих укреплений, в них они размножаются и выращивают потомство.

 

Утконос и бобр чувствуют себя в безопасности в своих крепостях-норах, построенных частично под водой, а частично над ней.

 

 

 

 

 

Многа iншых жывёл

 

Жыве ля жылля,

 

 

 

Як цвiркунцвыркун палявы,

 

Каля роднай нары.

 

 

 

 

ЦвiркунЦвыркун палявы

 

 (паказаны разрэз нары)

 

 

 

Не раз шматлiкiя даследчыкi давалi,

 

Тлумачэннi, знiтаванныя быццам

 

З паiмкненнем уцячы, затаiцца

 

Паводзiны тыя, жывёлы што малi.

 

 

 

Ды хоць удзень, хоць уначы,

 

Тут не ўсё – рэакцыя ў адказ

 

На раздражненне, цi падказ,–

 

Як лепей скуру зберагчы.

 

 

 

Тут больш складанны рэфлекторны

 

Ланцуг паводзiн тых адборных.

 

Вось што найбольш здзiўляе нас:

 

Турбота пра патомства ўвесь час!.

 

 

 

Подобно им очень многие животные проводят жизнь вблизи своих жилищ. Например, полевой сверчок постоянно находится вначале норки, служащей ему жидьем, и при первых признаках нападения в одно мгновение оказывается под землей, в своем убежище.

 

Многочисленные исследователи … .Уже с первого взгляда видно, что затаивание, маскировка – результат значительно более сложной рефлекторной цепи, чем простое бегство. … Между элементами, составляющими инстинкт строительства “жилища”, создаваемого не наспех, а для длительного пользования, наблюдаются те же взаимосвязи, что и между формами движений при стремлении скрыться от неожиданной опасности. [19, с.29]

 

 

Пра патомства i iнтэлект (не толькi насякомых)

 

 

Два процiлеглых (крайнiх) падыходы,

 

Жывёлы да патомства маюць,

 

r- i K- стратэгiямi

 

Iх адпаведна называюць:

 

1)     вустрыца; (мазгоў не мае),

 

па 500 мiльёнаў у год [9, с.237-240]

 

Зародкаў у асяроддзе выкiдае,

 

Потым турбот зусiм не знае

 

(З iх мо дзесятак выжывае);

 

 

 

2)Людзям болей сiмпатычны

 

Прыклад K- стратэгii гранiчнай –

 

Адно дзiця ў 5 цi 6 гадоў

 

(гарыла, шымпанзэ, арангутан).

 

 

 

Няўжо iстота толькi тая

 

Найразумнейшай выглядае,

 

Якая зусiм дзяцей не мае,

 

Не нараджае, не даглядае

 

(I ў шлюбныя саюзы не ўступае)?

 

 

 

Навук жывёлы мала знаюць,

 

(Мабыць зусiм не вывучаюць),

 

Але ж сваiм распавядаюць,

 

Дзе i як корм здабываюць,

 

(НТВ, Передачи после полуночи[2].

 

О муравьях и пчелах. 02.09.2002):

 

Вуглы, адлегласць вымяраюць!

 

Яшчэ цiкавей выглядае,

 

Што жывёлы быццам знаюць

 

(Цi дакладней – адчуваюць),

 

Што на iх дзяцей уплывае.

 

 

 

Як прыклад узгадаем “крыс”,

 

Або рыжых шведскiх лiс,

 

Якiя свой прыплод змяншалi,

 

Калi пагрозу адчувалi:

 

Репродуктивные стратегии [9,с.238] в мире животных охватывают весь диапазон от крайних вариантов его “r”, когда образуется максимальное количество яиц, но нет никакой заботы о потомстве, до крайних вариантов «К», когда главную роль играет забота о потомстве, а частота рождений сведена до минимума.

 

Хотя r-стратегия и приемлема для устриц (ибо они до сих пор существуют), она явно чересчур расточительна. … Когда появились существа с позвоночником и головным мозгом, стала возможной примитивная забота о потомстве.

 

 

 

 

 

 

 

Клапатлiвыя бацькi

 

(няхай гэта – пацукi)

 

Адганяюць апантана

 

Дзяцей ад тэлеэкрана! [14, с.2]

 

 

 

Што лiсы хiтрыя бываюць

 

Нават дзецi гэта знаюць,

 

А вось заолаг шведскi Шанз [10, с.53]

 

Даў мудрымi назваць iх шанц:

 

 

 

Добрасумленна назiралася,

 

Як у Швецыi паўднёвай

 

Колькасць усiх лiсiц чырвоных,

 

Адной i той жа заставалася

 

Незалежна ад зайцоў.

 

(У неспрыяльныя гады

 

Мала зайцоў было – яды).

 

Пры тым лiсiцы не знiкалi,

 

Свае ўгоддзi не кiдалi,

 

З галадухi не ўмiралi:

 

Ўдвая патомства памяншалi.

 

 

 

Яны добра разумелi:

 

Яды не будзе ўсiм хапаць,

 

Таму ў шлюбы не ўступалi,–

 

Самак палова – не раджалi.

 

 

 

Большасць лiс-“халасцякоў”,

 

Заставалася “ў бацькоў”.

 

Разам патомства даглядалi,

 

З iмi не канфлiктавалi.

 

 

 

Клапатлівыя бацькі-пацукі адганяюць сваіх дзяцей ад экранаў тэлевізараў.

 

У адной з амерыканскіх лабараторый пацукі, якія знаходзіліся праз сцяну ў суседнім памяшканні ад тэлевізара, яны рэзка знізілі тэмпы размнажэння. Калі без уздзеяння тэлевізара самка прыносіла ў сярэднім дванаццать пацучанят, дык пры ўключаным апараце паяўляліся толькі два пацучаняты, ды і тыя, як правіла, гінулі. [14, с.2]

 

 

 

 

 

Лiсы ў умовах неспрыяльных

 

Да мер схiлялiся кардынальных:

 

Дзяцей зусiм не нараджалi,

 

Сваю радню не пакiдалi.

 

 

 

Беларускiя буслы

 

Ад лiс шведскiх не адсталi…

 

Не скажаш, што яны – “казлы”,

 

Бо дзяцей не гадавалi…

 

Не грэх, каб кожны пачытаў

 

Паэт знаёмы што сказаў:

 

Многiя лiчаць, што буслы здольны выкiдваць з гнязхда толькi яйка, а не птушаня.…

 

Цiкава было назiраць адвячоркам, напрыканцы жнiўня, (калi ўсе буслы зляталiся ў гняздо), як адзiн з бацькоў уладкоўваўся на комiне…

 

 “А цi бачыў барада,

 

Ты такое лiха,

 

Каб дзiцё сваё з гнязда

 

Кiдала буслiха?”[12, с.130]

 

 

 

Яшчэ карысны прыклад будзе:

 

У 2002-гiм годзе,

 

У суседкi ва двары,

 

На дрэве зрэзаным старым,

 

Толькi бягучым летам гэтым,

 

Выседзелi ўзгадавалi

 

(быццам разлiк дакладны мелi)

 

Акрамя раннiх двайнят

 

 

 

I трэцяе бусляня!

 

(Ад Брэста 10 кiламетраў,

 

в. Забалацце).

 

Назiраннi жыхароў вёскi

 

 

 

 

 

Рэакцыя на ўмовы не прастая:

 

Той вiд лепей выжывае,

 

Хто пра сваiх не забывае.

 

(Хто пра патомства болей дбае).

 

 

 

Ёсць сувязь тут з будоўляй новага жылля,

 

(Не похапкам, а спакваля,

 

Не нашарпака, – не на “авось”),

 

I з iмкненнем схавацца сувязь тут ёсць.

 

(З адшлiфаваным выкарыстаннем

 

Форма- i колерапераймання),

 

 

 

Тут шэраг прыёмаў вартых, надатных,

 

У маскiроўцы па-снайперску трапных,

 

Значнасць паводзiн, колер i форма –

 

Зброя жывёлы – жыццёвая норма.

 

 

 

 

 

лiтаратура i дадаткi

 

 

Лiтаратура

 

 

 

1.      “Брестский Курьер”. №2, 2002 г. Елена Чеб.

 

2.      “Знание – сила”, №3\87, с.97 МОЗАИКА. Пушистая змея

 

3.      “Настаўнiцкая газета” (НГ) №28 (5359), Аўторак, 5 сакавiка  2002 года. Тамара Трафiмовiч. Вярблюду далёка да жарафы.

 

4.      “Юный техник”, №6, 1988, В. Белов. Какой ты след оставишь человек?

 

5.      Вардамацкi Л.М., Несцяровiч В.I. Адваротны слоўнiк беларускай мовы. –Мн.: Нар. Асвета, 1994.

 

6.      Грабчыкаў С.М. Беларуска-рускi слоўнiк. – 3-е выд., Мн.: Нар. Асвета, 1991.

 

7.      Грабчыкаў С.М. Слоўнiк паронiмаў беларускай мовы.– Мн.: Нар. Асвета, 1994.

 

8.      Детари Л., Карцаги В. Биоритмы: Пер. с венг./ Предисл. В. Б. Чернышева; Послесл.  Ю. А. Романова. – М.: Мир, 1984. (В мире науки и техники).

 

9.      Джохансон Д., Иди М. Люси: Истоки рода человеческого. Пер. с англ. – М.: Мир, 1984

 

10. Журнал “Знание-сила”, №3\87, с.53 ВО ВСЁМ МИРЕ. Мудрые лисицы.

 

11. Журнал “Юный техник. №3, 1993, Олег Семенов. Растения и человек хоть и дальние, а родственники.

 

12. Мiкола Пракаповiч. Мяжа надзеi. Вершы i паэма. Мн.: Мастацкая лiтаратура, 1993.

 

13. Михнович А.Е. Русско-белорусский разговорник. – Мн.: Выш. Шк., 1991.

 

14. НГ, № 93 (5424), 3 жнiўня 2002 г. “Пагроза здароўю ад… камп’ютэра».

 

15. По страницам Красной книги. Животные: Энцикл. Справ. /БелСЭ; Редкол.:Дисько Н. А., Малашевич Е.В., Шамякин И.П. (гл.ред.) и др., под общей ред. ак. АН БССР Л. М. Сущени, Мн.: БелСЭ, 1987.

 

16. Рагойша В.П. Паэтычны слоўнiк.– Мн.: Выш. Школа, 1979.

 

17. Русско-белорусский словарь: в 3 т.:  Около 110 000 слов. АН Беларуси. Ин-т языкознания им. Я.Коласа; 5-е изд., испр.– Мн.: БелЭн, 1994.

 

18. Советский энциклопедический словарь. М.: Советская энциклопедия, 1987.

 

19. Штейманн Г. Оружие животных: Пер. с венг.– М.: Лесн. пром-сть, 1984.

 

20. Книговедение: энциклопедический словарь. Ред. коллегия: Н. М. Сикорский (гл. ред.) и др.–М.:Сов. Энциклопедия, 1982.

 

21. З-С № 9/89 с.20. ВО ВСЕМ МИРЕ. Медведь помогает человеку.

 

 

 

 

 

Дадатак 1. Словы, якiя не ўсiм добра знаёмыя

Гiдрастатычны – якi абумоўлены нерухомай вадкасцю. (с.23)

 

Гран – единица аптекарского веса (устар.). (с.6)

 

Iнфолiякратная – якая адпавядае iнфолiякратнасцi. (с.7)

 

Сiмбiёз – суiснаванне. (с.43,44).

 

Плейстацэн – частка чацвярцiчнага перыяду. (с.38).

 

Хiцiн – цвёрды покрыў цела жывёлы, матэрыял.(с.19,22,23,25)

 

Пiгмент – красячае рэчыва ў клетках жывёл.(с.20)

 

Мiмiкрыя –перайманне целам жывёлы не толькi асноўнага колеру асяродззя, а i пануючай формы.(с.35)

 

Сэнсарныя вусiкi –вусы-“iндыкатэры”…(с.46)

 

Сiмбiёз – суiснаванне. (с.43)

 

Кутыкулы – клеткi, якiя выконваюць спецыфiчныя (цi спецыяльныя) функцыi.(с.46)

 

Дадатак 2. Словы, якiя адсутнiчаюць у Слоўнiку [17]

Акаймаваны плывунец,

 

Вялiкi вадалюб,

 

Марскiя анямоны,

 

Дзевяцiпаясны тату,

 

Даўгапёры алектыс,

 

Прабывальнiк,

 

Цыхласома – жывёлы.

 

Iнфолiякратнасць – гiпатэтычная, найбольш  агульная метадалогiя, канцэпцыя, падыход.

 

Мулкi – той, што замiнае...

 

Дадатак 3. УКАЗАТЕЛЬ БЕЛОРУССКО-РУССКИХ И ЛАТИНСКИХ НАЗВАНИЙ ЖИВОТНЫХ [согласно 15]

(Указываются страницы данной книги)

 

Жук-алень (Жук-олень, Lucanus cervus), с. 23,33.

 

Аўдотка (Авдотка, Burhinus oedicnemus), c. 36, 38

 

Кулiк-сарока (Кулик-сорока, Haematopus ostralegus), с. 25.   , c. 38

 

Драфа (Дрофа, Otis tarda), с. 28.

 

Чарапаха балотная (Черепаха болотная, Emys orbicularis), с. 28.

 

 Бакаплаў Паласа (Бокоплав Палласа, Pallasea quadrispionosa), с. 29.

 

Аляпка (Оляпка, Cinclus cinclus), с.212. Длина тела до 19 см, масса 50-70 г. (с.20)

 

Дадатак 4. ЗВЕСТКI ПРА IНШЫЯ МАГЧЫМЫЯ ЧАСТКI КНIЖКI

 ЧАСТКА 2. КОЛЕР, ФОРМА, ЗНАЧНАСЦЬ ПАВОДЗIН.

 

(Перайманне колеру i формы. Жывёлы – градуснiкi. Эксперыметальная праверка. Што цi хто жывёл фарбуе. Лiсток- падарожнiк.

 

Колер, форма  i паводзiны. Як нож у вадзе. Пра цень цi процiцень. Падманулi нават Лiнея. Далёкiя блiзняты. Больш розумам, чым сiлай. Вожык клубок. Жывы труп. Аўтатомiя – самакалецтва).

 

ЧАСТКА 3. УЦЯКАЦЬ ЦI АГРЫЗАЦЦА?

 

(Адказваючыя ўдарам на ўдар.

 

 Баксiруючы кенгуру. Капыты – зброя абаронцы. Страшныя iклы i бiўнi. Страус таксама драпаецца. Рогам – як ядром гарматы.

 

 Зброя хiмiчная. Маю атруту – другiм на пакуты. Кроплi, што страшаць акул. Актынii, або марскiя кветкi замест пiсталета. “Дымавы завес” галаваногiх малюскаў).

 

 

 

ЗАМЕСТ ЗАКЛЮЧЭННЯ.

 

 

 

Бой абаронны цi атаку

 

 Нi ў якiм разе не палiчым

 

 Бойкай на смерць, не на жыццё.

 

 

 

Жывёлы ўсе, што зброю маюць,

 

 У баi за iснаванне,

 

 Не iмкнуцца ўсiх згубiць.

 

 

 

Заканамернасць тут такая:

 

Хто мацней – той выжывае

 

I дае жыццё ж такiм.

 

 

 

 

 

(фото коллектива СШ № 23 г. Бреста, автор второй слева в верхнем ряду)

 

 

 

Автор искренне благодарит (шкада, што толькi маральна, а не матэрыяльна) всех соотрудников института и университета, коллег, которые при подготовке рукописи к печати не пожалели своего времени на ознакомеление с черновиком книги и выдали свои замечания:

 

            Андрея Андреевича, Николая Ивановича, Андрея Леонидовича, Татьяну Петровну, Елену Петровну, Марию Константиновну, Александра Лаврентьевича, Василия Степановича, Леонида Васильевича, Светлану Николаевну, Надежду Сергеевну, Валентину Сергеевну, Сергея (Соседа), Неделькина А. Н., Владимира Алексеевича, Николая Николаевича, Зою Филипповну, Зою Петровну, Николая Филипповича, Зою Тихоновну, Олега Вячеславовича, Александра Михайловича, Екатерину Вячеславовну, Екатерину Владимировну, Валентину Николаевну, Марию Николаевну, Татьяну Николаевну

 

 

 

 редакции газет и журналов (см. список литературы), авторов использованных материалов

 

 

 

Пералiк прозвiшч, якiя ўзгаданы на старонках кнiжкi:

 

 

 

А. Энштейн (c.3),

 

Гиляровский (3)

 

Гiлевiч Нiл(с.13)

 

Лiней (с.58)

 

Маршак(с.7)

 

И.Губерман(с7)

 

Палас(с.57)

 

Р. У. Эмерсон(c.3)

 

Скарына (с.12) И ДР. (см. список литературы)

 

Цiт Лукрэцый Кар(с.12)

 

Шанз (с.54)

 

Ян Сакалоўскi (с.19)

 

Цена определяется покупателем

 

 

 

спонсоры:

 

            1.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Дидактические стихотворные произведения, которые не всегда могут соперничать с лирическими произведениями по звучанию, известны с древнейших времен. Перед вами, уважаемые читатели, одна из подобных книжек. Характерная особенность этой книги – белорусский язык, который многие в настоящее время, к сожалению не только в нашей области, воспринимают (считают) как отживающий свой век.

 

Целесообразность её рассылки в школьные библиотеки (предположительно) рассматривалась областным отделом образования на основании отзывов кафедр зоологии и белорусского языка ведущих вузов области.

 

Из рецензий: (Рецензии – можно вместо этой странички).

 

Не все моменты бесспорны, но это касается и первоисточников [8] и [19]. Наблюдения же автора легко могут быть проверены, так как время и место указываются точно. (к.биол.н. Е.П.)

 

Художественная ценность книги сомнительна, но автор “вершападобнага твора” на неё и не очень претендует. Тематика и актуальность – заслуживают внимания. (к.ф-мат.н. Н.И.)

 

Вершаў тут няма, аўтару мабыць лепей было б звяртацца да прозы, але тэма вартая i асобныя аўтарскiя думкi цiкавыя. (А. Каско)

 

 

 

--------------------------------------------------------------------------------

 

[1] Описано Гиляровским Вл.Ал.в книге “Москва и москвичи”, Мн.: Выш. школа, 1981, (данная книга в списке ссылочной литературы не указана).

 

[2] Телевизионная передача в списке ссылочной литературы не указана. Как пчелы передают информацию можно найти в каждом справочнике.